The call for liberation of European mental health care

4 May 2021, by Jolijn Santegoeds,

The history of European mental health care calls for a reflection on the doctrine of ‘normalcy’.

This article provides many reasons to campaign against the Council of Europe’s Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention. #WithdrawOviedo #StopForcedTreatment

Various events throughout European history have impacted on the mental health care sector, and this history has contributed to the development of practices in European mental health care up to today.

This is a long and detailed article about shocking practices and events which impacted European mental health care directly or indirectly, such as MK Ultra, Operation Paperclip, World War 2 and torture in mental health care. This article presents an outline of the need for change in European mental health care to meet human rights standards.

Initially, my interest was caught by the historical, unethical project called “MK Ultra”, which took place in the aftermath of World War 2, in the context of the Cold War. The secrecy of the MK Ultra project has often given rise to unclarity and speculations, and even sparked conspiracy theories. It’s a complicated and delicate matter, and it’s a painful part of the history of the world. During my exploration of the impact of MK Ultra, I came to the conclusion that the professional development of European mental health care in fact has gone fundamentally wrong at various points in history.

At present, Europe has a chance to break away from its dark past, by making sure that the Council of Europe’s Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention will not be adopted. This article will motivate why Europe must ban institutionalization and coercion from mental health care.

MK Ultra

MK Ultra stands for a highly controversial research project on “mind control” by the US, in which it used knowledge obtained by World War 2. The infamous MK Ultra project with 149 subprojects was carried out in the period of the Cold War between 1950 and 1973, with some projects overlapping and continuing under other code names, such as MKSEARCH, MKNAOMI, MKDELTA, MKOFTEN, Bluebird, Artichoke, Stargate, QKHILLTOP and other names. It is unclear if it has fully ended, or possibly has been taken on in other projects into later decades.

The most known experiments are those in the USA where the drug LSD was distributed to test persons without their consent. Yet the MK Ultra project carried a much larger scope. MK Ultra used a spectrum of techniques to manipulate mental states and brain functions, including by psychoactive drugs (especially LSD), paralyzing drugs and other chemicals, electroshocks, hypnosis, sensory deprivation, isolation, high temperatures, brain damages, and verbal and sexual abuse, and other forms of torture, in order to develop a better understanding of how to destroy and to control human minds. Abusive studies under mental health care to assert control over the mind and behavior of people were a substantial part of the decades-long study to control the human mind. 

The scope of Project MK Ultra and related projects was broad and outright horrifying. MK Ultra was simultaneously performed with many other operations and warfare experiments, such as for example experimentation with biological warfare (bacteria, viruses, cancer, fleas), chemical warfare (VX and Sarin, Operation Tophat). From 1951 to 1974 the Holmesburg prison program studied the dermatology and health effects of dioxin and other herbicides, and from 1962 to 1971 under Operation Ranch Hand, the Rainbow Herbicides were used on Vietnam. Also there were nuclear tests under Operation Gabriel, Sunshine, Plumbbob (radioactive radiation exposure tests, and e.g. giving radioactive food to children with mental disabilities), and experimentation on animals. MK Ultra activities were carried out under the guise of research in institutions, hospitals, prisons, and other places such as secret detention centers in Europe and East Asia, and CIAs involvement was often not known. MK Ultra experiments were often performed without consent of the persons subjected, and were in blunt violation of the 1925 Geneva Protocol which prohibits the use of chemical and biological weapons in war. The head of the CIA ordered to burn the reports of MK Ultra in 1973.

Many of the torture techniques developed in the MK Ultra studies and other programs were later used in prisons such as Guantanamo Bay and Abu Ghraib.

Use of ‘war intelligence’

Another highly disputed part of MK Ultra was the use of so-called ‘war intelligence’ obtained through projects such as “Operation Paperclip” after World War 2. After the liberation of Europe from the Nazi regime, the US, Russia and other countries collected thousands of scientists and leaders (including from the Nazi Party), who were given high level positions abroad. “Brain drain” it was called, and it supposedly served to prevent the oppressive regime from repeating itself. Yet, the fact that these ‘inventors of the Holocaust’ got high ranking positions with fame and fortune abroad remains utterly painful, and calls for reflection.  


The Nazi regime of Germany executed a terrifying range of cruelties on its population, by systematic mass murder on Jewish people and other minority groups, who were deported to concentration camps where they were subjected to torture, slavery, starvation and death. Millions of people were killed. The Nazi regime used propaganda as a means to ‘normalize’ the organized abuse and violence against Jews and other groups in the community, which were accused as ‘unworthy of living’. Under the doctrine of eugenics, many residential institutions were forced to become sites of forced sterilization, experimentation and starvation, since the Nazi regime also did not recognize the person with disabilities’ equal right to life or reproduction.

Obviously, the leaders and enablers of the Nazi regime were war criminals, and should have been treated as such. Operation Paperclip feels unfair. After the capitulation of Nazi Germany there were 3,4 million prisoners of war who were held at 19 locations of secured meadows with barbed wire near the river Rhein under appalling conditions (“Rheinwiesenlagern”). They all suffered and thousands of people died. The contrast is huge with the leaders who escaped their responsibilities and got a new career.

It is hard to understand why MK Ultra and Operation Paperclip could go with impunity up to today.

A thorough reflection on the context of MK Ultra and the global situation of past century may shed a light on why projects such as Operation Paperclip and MK Ultra could take off and go with silence.

World War 2: Axis, Allied and United Nations

During World War 2, the Axis (Nazi Germany, Italy and Japan) were expanding their territory over nearly all of Europe, a part of Northern Africa and a part of East Asia near Japan. In response, several other countries, such as the UK, China, US, Soviet Union and Canada formed a counter force: the Allied. Amongst the Allied there was a strong feeling that an international organization was needed to foster peace amongst all nations, and in 1941 the Declaration of St. James Palace stated: “the only true basis of enduring peace is the willing cooperation of free peoples in a world in which, relieved of the menace of aggression, all may enjoy economic and social security”, which formed the basis of the human rights principles, the Declaration of the United Nations in 1942 and the founding of the United Nations in 1945.

The European Axis (Nazi Germany and Italy) were defeated by the Allied in May 1945. Japan suffered 2 atom bombs in August 1945, leading to its capitulation which brought World War 2 to an end. The Allied had given their lives for our freedom, which is the biggest gift ever, for which we are still very grateful every day. The horrible war costed the lives of millions of people. The price for our freedom was very high. The United Nations brought hope for peace amongst the nations.

“Brain drain”

After the war, Germany was split up in “Bundeslander” and was placed under supervisory occupation by the UK, US, France, Norway Belgium, and Russia, to guide Allied-occupied Germany in the recovery from the war, generally in the form of a silent authority supervising daily life. In addition, the occupiers were free to take goods from their occupational territory as a compensation. For example a lot of German equipment was transported by train to Russia, as well as German scientists under Operation Osoaviakhim of the Soviet Union, which was comparable to Operation Paperclip by the US.

Cold War: competition East and West

After World War 2, the Cold War arose over a disagreement amongst the Allied-occupiers of Germany over the currency to be used in Germany, which eventually led to the division of Germany and the division of Europe in East and West by the “Iron Curtain”, which again caused agony to the population.

Between 1948 and 1952, the economic assistance program “the Marshall plan” was launched to support the rebuilding of Europe, which enabled Germany to use their new currency (German Mark).

During the Cold War, between 1945 and 1991, the US and the Soviet Union were antagonists, competing on nearly every domain and showing off their power, seemingly to intimidate each other, which was e.g. visible through nuclear and military arsenal development, but also through embargoes, propaganda, espionage, rivalry, psychological warfare, and technological competition such as the Space Race. Secret intelligence agencies still played a major role in this ‘proxy war’, and therefore the secret services showed an increasing interest in these sectors.

The Cold War in fact opened the door for competition between Operation Osoaviakhim of the Soviet Union and Operation Paperclip of the US, which may be a reason why scientists and leaders of the Nazi regime gained honorary positions abroad, to carry out a signal of a threat of tyrannical powers, as part of a competitive climate between East and West. 

In 1986 the Soviet Union initiated political reforms (glasnost and perestroika) and revolutions arose in Eastern Europe, which led to the fall of the Berlin Wall in 1989 and the end of the Iron Curtain in 1991, by which the Cold War officially ended.

Colonialism: Western hunger for power 

It is worth to note that at the end of World War 2 in 1945, colonialism was not banned and many Western countries still had occupied territories all over the world. The UK’s “Commonwealth” still occupied many countries e.g. in East Africa (Uganda, Kenya, Tanzania, Rhodesia, Northern Rhodesia, Bechuanaland), Sudan, Nigeria, Gambia, Sierra Leone, Gold Coast, parts of India, Pakistan, Sri Lanka, Burma, Palestine and British Malaya amongst others. The Netherlands still occupied e.g. Indonesia, a part of India, Surinam and the Antilles. France still occupied many countries in North Africa, West Africa, Equatorial Africa, Madagascar and Indochina (Laos, Cambodia and Vietnam). Portugal still occupied Angola, Mozambique, a part of India, East Timor and Macau. And the list goes on, showing that before World War 2, many countries had in fact shown a mindset of imperialism and rivalry, and pursued a hunger for power and world domination, subjecting other regions to their control.

Slavery and mass exploitation

Populations in colonized territories have also been subjected to horrific atrocities and tyrannies committed by the colonizers, which were mostly north-western European countries as well as some Asian countries, who were invading territories to obtain its resources such as oil, textiles, gold, food and the trade routes such as harbors, tracks and passes. Slavery and deportation bear similarities to the mass exploitation of subjected minorities in the Nazi working camps, as it displays a similar fundamental inequality, discrimination and inhumane exploitation, leading to masses of people living in excruciating suffering, in fear of death, and subjected to dominating powers preventing them to speak or act for themselves. The lack of recognition of slavery and north-western imperialism is still a global human rights scandal.

Independence and Civil rights

After World War 2, the countries affected by the war restored their borders and their independence through post war resolutions in cooperation with the United Nations. This in turn empowered colonized countries to reiterate their demand for their independence in the same vein. The efforts for decolonization all over the world were supported by the United Nations, which actively contributed to changing the atmosphere between states to a more respectful and constructive cooperation.

In the 1950s and 1960s the Civil Rights Movement against racial discrimination arose in the US, which inspired people in many countries all over the world to stand up for their rights and demand an end to slavery. This gave a further push to the empowerment and liberation of oppressed groups, their struggle for independence, and to the development of human rights around the world.

The process of liberation from colonial regimes, racial discrimination and slavery was and is part of a global discourse of freeing the world from oppression, in line with the hopes of the United Nations.

Propaganda and psychological war

In Europe after 1945, the Cold War emerged as a psychological war between East and West, fueled by the hostile climate of competition with the threat of tyrannies and violence, which gave rise to increased activities of espionage, infiltration, intimidation, extortion, and torture by secret services. Over the course of history of World War 2 and the Cold War in Europe, propaganda had played a crucial role in creating a culture of mass murder and genocide. Propaganda promoted views to nullify other people, and was in violation of the basic principles of universal human rights, equality and nondiscrimination.

In response, the secret services sought to develop operations to enhance their knowledge and skills on influencing public opinion and e.g. also infiltrated in main stream media to influence public opinion (Operation Mockingbird). In addition, projects such as MK Ultra focused on mind control, on influencing behavior, including a wide range of torture, such as the search for a ‘truth serum’ for which various substances were tried on human beings under MK Ultra. Yet also intoxication, hypnosis, ‘brain washing’ and brain damaging, were part of operation MK Ultra. Children were used for experimentation. Operation Midnight Climax involved using sex workers for spying purposes. And frankly, the range of experimentation under MK Ultra and related programs was actually limitless. The army operations were classified, and the exact scope and execution of MK Ultra and related programs were never fully revealed. The reports were burnt in 1973 by order of the head of the CIA.

MK Ultra in itself was part of a much larger series of US and Soviet army operations and shockingly destructive experimentation during World War 2 and the Cold War. It had been generally agreed that a new war had to be prevented at any cost, yet the Cold War and its methods also sparked huge debates, such as over the legitimacy MK Ultra and Operation Paperclip. By 1991 this psychological war ended.

Silent suffering and impunity

There has been no recognition for the horrors committed under MK Ultra and related programs and operations which subjected defenseless people to atrocious experimentation in full secret. Yet up to today, the remnants of this horrible past still echo through mental health care around the world. The betrayal, misinformation, rigid regimes and lack of trust were once installed have never been fully dismantled, since they have not been exposed as wrongdoings, but rather could go unnoticed as if it were just another day in the mental institution. This is outrageous. The silence is deafening.

Decades of abuse of the mental health sector

Throughout the past century, the wars had impacted European mental health care in various ways. During World War 2, the Nazi regime had tyrannized the psychiatric sector in atrocious ways as sites for systematic starvation, sterilization and horrible experimentation on defenseless people. And after 1945 while the rest of community enjoyed the liberation, the sector mental health care again faced abuse and exploitation under the Cold War, to feed into the psychological warfare, by studies on mind control, to be used in intersection with espionage and torture.

Under MK Ultra, programs and experiments were designed to assert control over minds and behavior through e.g. manipulation and torture, leading to covert and illegal experiments to study and program the mind with amnesia, dissociation, schizophrenia, or test the human limits and confessions under torture etc. and by studying the effect of electroshocks, repetitive sounds, drugs, solitary confinement, coma and brain damage etc. The experiments on human beings were disguised as purely technical, medical or necessary research. The experiments in mental health care under MK Ultra without the consent of the persons concerned are severe violations of human rights.

‘Planted research’: corrupted science

The secret services have actually sabotaged the development of a meaningful evidence base in mental health care, by ‘planting research’ and paying for the researches of their interest while wrapping these up as actual scientific discourses, which deformed the curriculum of research and science. In its very essence, this means that the entire scientific basis of professional mental health knowledge has been corrupted.

Continuing rhetoric of oppression

In 1950s and 1960s, as one of the leading persons in the field of psychiatry, Donald Ewen Cameron (‘proxy Paperclip’ member), was involved in MK Ultra subproject 68, and executed experiments in Montreal with e.g. electroshocks, endless repeated messages on looped tapes, drugs like LSD, paralytic drugs, and insulin induced comas. The experiments were done in an attempt to reprogram schizophrenia. Cameron was also chairing the American Psychiatric Association (APA) in 1952-1953 and the World Psychiatric Association (WPA) from 1961 to 1966. Cameron believed mental illness was a socially contagious disease which had to be detained and hence he pleaded for psychiatry as a mechanism of social control.

Unfortunately, at present, remnants of views like Donald Ewen Cameron’s are still present in various practices throughout the world, e.g. in Article 5.1.e of the European Convention on Human Rights, dating from 1950, which adopted the alignment of mental health with contagious diseases under 5.1.e concerning “the lawful detention of persons for the prevention of the spreading of infectious diseases, of persons of unsound mind, alcoholics or drug addicts or vagrants”.

Classification of ‘mental disorders’

Also, the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM) with its first version dating from 1952 is not informed by a human rights view. The DSM takes an outdated approach to classification, which inherently assumes that persons with psychosocial problems are ‘disturbed, mentally ill and incapable’ in various gradations. The perception of psychosocial suffering as part of the human spectrum of emotions and as part of human diversity cannot be united with the DSM approach, because the DSM explicitly focusses on a supposed ‘deficit’, while the focus should be on the potential of the person.  

The diagnostics listed in the DSM are adopted by voting by a group of psychiatrists, since there are no objective tests or qualifiers to measure the supposed mental illnesses. Classification under DSM is also not based on a functional assessment to identify what is needed to foster inclusion, but classification is based on clustering symptoms into a diagnosis to forecast a presumed gradation of incapacity and dependency, ignorant of the potential of the person concerned. Once diagnosed with a mental illness, the status may haunt the person for the rest of his/her life. The status can be more disabling than the mental health problem.

Up to today, the DSM is considered the major handbook for mental health professionals, and has formed the basis for the current classification of ‘mental disorders’ since 1952 up to the present DSM5 and ICD11. And despite the fact that individual mental health care workers may have good intentions and may make genuine efforts to support the person, the DSM system of classification of ‘mental disorders’ is in practice turning out as a justifier for the deprivation of rights.

‘Dangerousness to society’

The conceptualization of present mental health care has been largely based on the conceptualization of psychiatry in the past, which was oriented on exclusion in institutions “to protect society”. The semantics and rhetoric of dangerousness for society and a claimed need for exclusion have been conceptualized throughout basically all mental health laws and previous lunacy laws in the north west of the world (Europe and US). These laws were proliferated to other countries e.g. in the global south. These old notions of psychiatry actually constitute discrimination on the basis of disability.

Dangerousness is not linked to psychosocial disability, which can easily be seen from the fact that e.g. not everyone with a certain diagnosis turns violent, and similarly, not all crimes are committed by persons with a diagnosis. So dangerousness is actually not depending on mental health status, yet dangerous depends largely on the circumstances of the persons such as perceived threat or safety.  

A similar rhetoric of ‘impossibilities’ due to e.g. incapacity or dangerous outcomes was actually claimed also in other human rights battles in the past, such as in regards to the abolition of slavery, and with the introduction of women rights and children rights. History has already shown that dangerousness does not depend on race, gender or health. Tying assumptions of dangerousness to certain types of disabilities is discrimination and hate speech.

‘Burden to society’

Even at present, the rhetoric of ‘burden to society’ is still promoted through wordings such as “burden of disease”, which seems to suggest a lack of willingness to invest in every life, as if it would be ‘too expensive’. It is outrageous to hear such words in Europe, after the Allied gave their lives for our freedom. In the European society, everyone should be welcome and a disability is not ‘too much of a burden’ to society.

Besides that, the social-economic priorities in Europe should be recalibrated, and the neoliberal unequal distribution of wealth and resources should be remedied, before jumping to conclusions on affordability of support throughout Europe. So many times in history, persons with disabilities faced austerity measures to save big companies from economic crises. The present humanitarian crisis in mental health care, comprising systematic discrimination, exclusion and human right violations, exacerbated by the Covid-19 pandemic, necessitates making economic investments in the rights of persons with disabilities.

For ages, persons with psychosocial disabilities have been pushed to the very margins of society, and their rights have been overthrown by unfounded claims on supposed ‘safety of society’ for as long as anyone can remember. They were subjected to regimes of detention and exposed to torture by practices such as restraints, electroshocks, solitary confinement, drugging and even illegal experiments and warfare, all of which caused immense suffering to each individual subjected. In every scenario they were left neglected, and prone to bullying and violence. Such a tyrannizing regime, in such a state of powerlessness, without support, and without any recourse by the official authorities, actually meets the definition of torture. Preventing torture is in fact a core obligation under each and every human rights treaty, and a core value of the United Nations, as well as an inherent founding principle of the Council of Europe amongst others. Any unwillingness to remedy the suffering at present would actually indicate a lack of insight in mental health and human rights.

‘Need for treatment’: an excuse for institutionalization

In mental health legislation all over the world, dangerousness is being associated with on mental health problems, which portrays ‘danger to self or others’ as an intrinsic personality trait, suggesting it were ‘causally connected to mental illness’, which is actually a perception based on stigma and stereotypes. Yet, based on this prejudice, systematic preventative detention regimes have been considered legally justified under nearly all mental health laws around the world, leading to large scaled institutionalization. Yet, shockingly, inside many institutions there is no actual meaningful treatment, and in many cases, there are not even humane conditions. The Covid-19 pandemic further illustrates that institutions are not safe places.

The leading global authorities on mental health care (such as World Psychiatric Association, World Federation for Mental Health, Global Mental Health movement) have let this injustice happen, for decades in a row. The DSM classifications of “mental disorders” have been used to deprive persons of their right to be an equal member of the community. The claimed ‘need for treatment’ was in fact a covert excuse for exclusion and institutionalization.

Evidence actually shows that exclusion, institutionalization and coercion do not foster wellbeing or recovery, but rather cause suffering and an increase in psychosocial problems. There is a fundamental difference between coercion and support. Modern human rights based mental health support practices focus on wellbeing, empowerment and inclusion, and respect the will, choices and preferences of the person concerned. Psychosocial support can be provided at any location and does not have to be linked to an institution at all.

Reforms of the mental health care system in line with the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (UN CRPD) are on its way, with notable developments in e.g. Peru and Ireland.  

The ablist doctrine of ‘normalcy’

The European mental health sector is in fact characterized by a strong focus on ‘normal’ and ‘abnormal’ behavior, and in the past century mental health care generally aimed to ‘delete abnormal’, which is actually showing ablism. ‘Ablism’ divides the population into abled persons and disabled persons, similarly to how racism divides the population upon race and skin tone.

Systematically labelling people as ‘sick, incapable, dangerous, a burden etc’ actually has the same effect as propaganda, and is called hate speech. The media, the DSM, the globally leading professional organizations, the national laws and even the Council of Europe with their Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention, are in fact all perpetuating ablist hate speech. There is a truly widespread doctrine which promotes ablist views on ‘normalcy’ in mental health care and in the community, which seems to aim to ‘wipe out psychosocial disability’ even against the persons will.

The intolerance towards the existence of psychosocial disability is discriminatory in itself, and clashes with the right to be free from discrimination on the basis of disability. Respect for diversity requires respecting persons with disabilities as equal members of the community, with equal rights and freedoms, regardless of disability, and entitled to an equal right to free and informed consent to any health care treatment. Forced treatment is not acceptable and constitutes a violation of human rights.

UN Convention on the Rights of persons with Disabilities

Nowadays, the word disability does not refer to supposed impairments or defects in the person, but in line with the modern notion of equality and inclusion, the term disability refers to barriers in the interaction with the community which may prevent a person from enjoying equal inclusion. Support can be needed to overcome the disabling barriers. A failure to provide reasonable accommodation is a failure of inclusion, and is therefore considered as an act of discrimination.

The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (UN CRPD) highlights that persons with disabilities are equal members of the human family and are entitled to the enjoyment of the full spectrum of human rights on an equal basis with others. The UN CRPD provides persons with disabilities a legal tool to demand their rights to be respected on an equal basis with others, including the right to exercise their legal capacity, the right to liberty, freedom from violence exploitation and abuse, freedom from torture and ill treatment, the right to living independently and being included in the community, the right to marry and found a family, equal enjoyment of sexual and reproductive rights, free and informed consent on health care, and an adequate standard of social protection.

Ending institutionalization and repealing coercion

The UN CRPD Committee has repeatedly called for an end to institutionalization and involuntary treatments. Every person has the right to be included in the community. The UN CRPD Committee highlights the need to realize support and services in the community to foster inclusion of persons with disabilities in the community on an equal basis with others. Every person has the right to support and to the enjoyment of the highest attainable standard of physical and mental health.

Europe must act now

Europe actually still has a long way to go to before the human rights of persons with psychosocial disabilities are realized. Institutionalization must end, coercion be repealed, the doctrine of ‘normalcy’ must be banned, and arrangements of support in the community must be focused on the needs and wishes as expressed by the person concerned. A culture shift is needed in European mental health care, from exclusion to inclusion.

Despite existing norms, regulations, safeguards, guidelines, the number of persons subjected to institutionalization and forced treatments is on the rise across Europe, which shows there is an underlying problem. So far, the projects to reduce coercion generally have had a limited effect, since they could not change the entire chain of mental health care services. Real fundamental reforms are needed to bring change to the European mental health care system, and to remedy the ‘professional intolerance’ of psychosocial disabilities in the community across Europe, by guaranteeing the availability of support for inclusion in its full diversity, and by aborting the doctrine of ‘normalcy’.

Burning issue: COVID 19 and the right to life

The number of preventable deaths of persons with psychosocial disabilities in hospitals, prisons and institutions due to coercion, violence and neglect, has always been strikingly high even before the recent Covid-19 pandemic. Currently, this emergency crisis situation clearly shows that institutions are not safe places. On the contrary, they are places of isolation, loneliness, risk and death. The Covid-19 pandemic sharpens the need for deinstitutionalization and true protection of the human rights of persons with psychosocial and other disabilities, as opposed to the widespread deprivation of rights and liberties through institutionalization and forced treatments under the pretext of health care.

Discriminatory sequence under Article 5.1.e of the European Convention on Human Rights

There is clearly a clash between the human rights enshrined in CRPD article 14 on Liberty and security of the person, and the provisions of Article 5.1.e of the European Convention on Human Rights. The impact of the COVID-19 pandemic on people in institutions proves that the first part of ECHR article 5.1.e regarding the “lawful detention of persons for the prevention of the spreading of infectious diseases” cannot be maintained since it does not protect the human rights of those concerned. The second part of ECHR 5.1.e concerning detention “of persons of unsound mind” is countered and superseded by the CRPD. The third part of ECHR 5.1.e on detention of “drug addicts, alcoholics and vagrants” should be dealt with under regular civil and criminal law, and the provision of shelter and support should be provided in line with the CRPD. Therefore, article 5.1.e is outdated and obsolete, and must be repealed and amended by the provisions of Article 14 of the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities, and in adherence to article 53 of the Vienna Convention on the Law of Treaties of 1980.

The provisions under the Council of Europe’s Oviedo Convention on Human Rights and Biomedicine, dating from 1997, article 6 and 7 are similarly based on the deprivation of rights, and not on the provision of support. These two European Conventions have set the tone of the European interpretation of human rights and mental health for too many years, by legitimizing widespread detention and coercion and presenting these harmful methods as supposed solutions under the “right to health”.

The Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention now presents another framework of the same kind in more detail, with a similar repressive approach to mental health crisis situations, which is in violation of CRPD article 14. As history with the ECHR 5.1.e. has already shown us, the provisions entailed by the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention would only be leading to forced hospitalization and treatment, community treatment orders, guardianship and institutionalization in Europe.

Opposing the Council of Europe’s Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention

Unfortunately, at present the Council of Europe has still been working on their Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention, which is still based on the old notion of repressive psychiatry and is focusing on “involuntary treatment and placement of persons unable to consent”. This development runs counter to the UN CRPD and the ignorant position of the Council of Europe’s Bioethics Committee is absolutely shocking considering the course of history. The ongoing neglect of the European mental health sector is unacceptable.

Over the past decade, a growing number of international organizations and human rights experts have expressed their deep concerns over the development of the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention, and have pushed for its withdrawal. In 2018, the UN CRPD Committee has issued a public statement calling on the state parties of the Council of Europe to vote against the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention.

Yet the Council of Europe’s Bioethics Committee has still not changed their approach.

In June 2021 the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention will be put to a vote at the Bioethics Committee of the Council of Europe, for final adoption at the end of 2021 or early 2022 by the Council of Europe’s Committee of Ministers which has the final decision making power.

Join the campaign!

It is very important to raise awareness on the human rights concerns in regards to European mental health care. Please help us to convince European leaders to vote against the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention.

To join the campaign against the Council of Europe’s Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention, please visit the campaign website or find out more at


Even while the exact scope of MK Ultra may not be clarified yet, history up to today contains enough lessons to be learned. Efforts must be made to end institutionalization and forced treatments, and European governments must take action, now.

What is needed in Europe:

  • Immediate abolition of torture and ill-treatment

It must be recalled that the abolition of torture is not subject to progressive realization, but requires immediate realization. The abolition of coercion in mental health care must be prioritized, and a transformation must be made urgently to scale up supportive systems which ensure all fundamental human rights and freedoms on an equal basis with others. Only good, non-coercive practices should be legal in Europe.

  • Moratorium on forced treatments, institutionalization and guardianship

In light of the Council of Europe Member States’ human rights obligations under the UN CRPD, Council of Europe instruments should no longer be used as grounds for detention of persons with disabilities. Instead, a moratorium on forced admissions, on the use of seclusion and restraint, the administration of forced medication, forced interventions of all types and substitute decision-making must be instituted with due urgency.

  • Replace discriminatory laws, including ECHR 5.1.e, by UN CRPD-based legislation

The Council of Europe’s Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention must be stopped. The sequence of harmful legislation allowing for coercion and institutionalization must be repealed. The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities should guide Europe to respect the human rights of persons with disabilities.

Coercion is not care.

Visit for campaign materials against the Council of Europe’s Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention.

Attachment: Scope of MK Ultra

One 1955 MKUltra document, attached to the US Senate MKUltra Hearing in 1977, gives an indication of the size and range of the effort. It refers to the study of an assortment of mind-altering substances described as follows:

  1. Substances which will promote illogical thinking and impulsiveness to the point where the recipient would be discredited in public.
  2. Substances which increase the efficiency of mentation and perception.
  3. Materials which will prevent or counteract the intoxicating effect of alcohol.
  4. Materials which will promote the intoxicating effect of alcohol.
  5. Materials which will produce the signs and symptoms of recognized diseases in a reversible way so they may be used for malingering, etc.
  6. Materials which will render the induction of hypnosis easier or otherwise enhance its usefulness.
  7. Substances which will enhance the ability of individuals to withstand privation, torture, and coercion during interrogation and so-called “brain-washing”.
  8. Materials and physical methods which will produce amnesia for events preceding and during their use.
  9. Physical methods of producing shock and confusion over extended periods of time and capable of surreptitious use.
  10. Substances which produce physical disablement such as paralysis of the legs, acute anemia, etc.
  11. Substances which will produce “pure” euphoria with no subsequent let-down.
  12. Substances which alter personality structure in such a way the tendency of the recipient to become dependent upon another person is enhanced.
  13. A material which will cause mental confusion of such a type the individual under its influence will find it difficult to maintain a fabrication under questioning.
  14. Substances which will lower the ambition and general working efficiency of men when administered in undetectable amounts.
  15. Substances which promote weakness or distortion of the eyesight or hearing faculties, preferably without permanent effects.
  16. A knockout pill which can be surreptitiously administered in drinks, food, cigarettes, as an aerosol, etc., which will be safe to use, provide a maximum of amnesia, and be suitable for use by agent types on an ad hoc basis.
  17. A material which can be surreptitiously administered by the above routes and which in very small amounts will make it impossible for a person to perform physical activity.

Call to end coercion and withdraw Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention @ PACE-hearing

On 16 March 2021, the Public hearing on Deinstitutionalization of persons with disabilities took place at the Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE).

“High-level officials from the United Nations, European Union, World Health Organisation and Council of Europe came together for a parliamentary hearing on the deinstitutionalisation of people with disabilities, focusing also on the emerging consensus on how to end coercion in mental health, and how to spread good practice regarding voluntary measures in psychiatry.

The hearing by video-conference, organised by PACE’s Committee on Social Affairs, Health and Sustainable Development in the framework of a report by Reina De Bruijn-Wezeman (Netherlands, ALDE), also heard from representatives of disability rights organisations, persons with lived experience, service providers and parliamentarians.

Speakers focused on the advantages of community-based and home-based care, and how government policy can encourage it, as well as ways of supporting people with disabilities to make their own choices as far as possible and live full lives as part of society. Discussion also focused on ending coercion in mental health, and the value of “involuntary measures” in psychiatric care, especially in a controversial new protocol to the Council of Europe’s Oviedo Convention which is currently being drafted.”

The meeting was video-recorded and can be found in the links of the PACE newsroom message, see:

On behalf of the European Network of Users, Ex-users and Survivors of Psychiatry, ENUSP, Stephanie Wooley and I had been invited as speakers to this virtual online meeting.

The organizer, Ms Ms Reina De Bruijn-Wezeman, rapporteur on “Deinstitutionalisation of persons with disabilities” (the Netherlands, ALDE), has been bringing attention to ending coercion in mental health repeatedly, e.g. by the resolution Resolution 2291 (2019) “Ending coercion in mental health: the need for a human rights-based approach”, see

The PACE hearing on 16 March 2021 was a very interesting meeting with many inspiring speakers, such as Ms Dunja Mijatović, Council of Europe Commissioner for Human Rights, Mr Gerard Quinn, the UN Special Rapporteur on the Rights of Persons with Disabilities, and Ms Michelle Funk of the World Health Organization (Quality Rights initiative), amongst others.

A dissonating view came from the presentation by Ms Ritva Halila, chair of the Bioethics Committee of the Council of Europe, who was still defending the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention and who raised all the outdated arguments of the status quo. I found it shocking, and I was preparing to address many of these misperceptions in my speech. 

Unfortunately, I suffered a power cut in my neighbourhood, just 4 minutes before my presentation was supposed to start, which disabled me from participatng in the meeting any further. It was actually very frustrating to be excluded from this important hearing by the power cut, since the human rights of persons are at stake, and the misperceptions need to be countered.

My contribution is now transposed in a written contribution, which you can read below.

PACE As/Soc Public hearing on Deinstitutionalization of persons with disabilities, 16 March 2021 (on the KUDO platform)

Contribution by Jolijn Santegoeds, board member of the European Network of Users, Ex-users and Survivors of Psychiatry, ENUSP. Email:,

Hereby my written contribution, because a power cut disabled me to deliver my speech or participate any further in the hearing.

I would like to react to the comments made by Mrs. Ritva Halila, chair of the Council of Europe Committee on Bioethics (DH-BIO). She mentioned that the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention is intended as a legal instrument to prevent abuse and set more uniform standards on the use of coercion, and that this would prevent harm and save lives.

I strongly disagree.

Forced interventions in mental health care, such as solitary confinement, restraints, forced medication and forced institutionalization are very harmful and do more harm than good.

There is no therapeutic purpose. For example: Being confined does not increase wellbeing.

(I can testify from my own experience here. I was locked up and tied to a bed myself, at age 16, after a suicide attempt, which was called “being a danger to myself”, and that phrasing led to long term solitary confinement, and the national law justified these measures. But it was horrible and made me lose faith even more, leading to more suicide attempts. The people that were supposed to help me, did horrible things, and it became a chain of escalations).

Coercion does not lead to more safety, or recovery of mental health. On the contrary: By suffering, powerlessness, and a lack of support, the risks for increasing psychosocial problems and escalation increase. Coercion is the opposite of care. Fear, resistance, crying and screaming are some of the typical first reactions given by persons subjected to coercion, which actually clearly illustrate the counterproductivity of coercion on wellbeing and mental health.

The collective experiences of users, ex-users and survivors clearly show that such measures have nothing to do with protection of rights. Obviously, coercion is actually a deprivation of rights.

Coercion in mental health care is causing tremendous suffering and powerlessness with consent of the authorities of the State, and the people subjected are made voiceless by deprivation of legal capacity and liberty, which disable the person from defending themselves or challenging those decisions, and therefore these practices amount to torture and ill-treatment.

And obviously, torture must be banned.

Mrs. Halila claims that in cultures without legal structures and rights, there is ‘mistreatment’. Yet, ENUSP flags that also with the legal frameworks in place, there is mistreatment and no change, – except that those measures are no longer viewed as illegal, but become ‘acceptable practices’.

(As an illustration: perhaps you know about the Dutch scandal several years ago, where a boy was tied to a wall in the Netherlands for 3 years, and that practice was considered “legal” because the assumption was that the boy could become agitated, and under the Dutch laws the presumed “danger” justified continuing the restraints, and  since the presumption on danger was present throughout the years, there was no actual end to it, so the legal standards were in fact met. This caused public outrage, and eventually he was freed).

Such practices should not be legalized at all. To create acceptance of such practices by legislation is actually not progress, it is deterioration because it creates impunity for human rights violations.

The UNCRPD is clear in the call for abolition of involuntary treatments and for deinstitutionalization, and Europe should lead the way forwards, not backwards.

The Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention is setting the bar even lower than the previous global standards dating from 1991, and the supposed safeguards of “least restrictive option, only as a last resort, as short as possible, as little as possible” all haven’t worked out, as we see in the way that coercion is on the rise all over the world. We witness in Europe that the number of cases of coercion has been on the rise for decades, including in countries with legal frameworks, such as France for example. The conditions of institutions around Europe have been documented by various organizations and show unacceptable, gross and systemic human rights violations, where people are ‘stored’, deprived and restrained under very degrading and harsh conditions, with e.g. rats running around and other serious neglect. This is inhuman. This can never be the norm of how persons with disabilities are treated. A need for support should never result in human rights violations.

For many decades coercion has been allowed in Europe, and was considered justified “in the absence of alternatives”. Which made pure negligence a justified excuse for torture, giving States leeway to use cheap and harmful measures of social control, and to avoid investments in the development of supportive mental health services. Currently the absence of alternatives is still dominating the current situation in most countries, and the supposed “last resort option” of involuntary treatment is a widespread default practice, causing thousands of people to suffer.

The only thing that actually makes a difference in real practices on the ground, is the existence of so-called “alternatives”. Once again it should be noted that the human rights based practices should not be referred to as “alternatives”, but actually show the “support gap” in the basic spectrum of services that support inclusion, and this absence of proper support has caused up until today a culture of torture.

In practice, in most countries there is this support gap and there are no actual “alternatives” to coercion. The right to health and the right to be free from torture and other cruel inhuman or degrading treatment or punishment actually demand that a proper baseline of services be set up and no recourse to coercion ever taken again. And this cannot wait. The abolition of torture is not an issue of progressive realization, but it has to be done without any delay. The doors must be opened and all persons must enjoy freedom of choice in treatment and in residence. Community based support should facilitate independent living and inclusion in the community.

The lack of community based support is actually the core driver of institutionalization, and this is not only limited to a lack of specific psychosocial support, but also to a lack of mainstream support options, which can lead to poverty, homelessness, exclusion and violence towards persons with psychosocial disabilities, which are all used as reasons for institutionalization. The lack of community based support is not decreased with the use of coercion, and the situation is not getting any better by continuing along these lines. It is purely facilitating exclusion. 

The conditions in psychiatric institutions are not those of a wellness resort. In most places it is the total opposite, a dreadful place, especially in central, eastern and southern parts of Europe, but not only. Institutionalization as an answer to psychosocial support needs is obsolete, since support need not be linked to a fixed location, but could be mobilized, so there is no need for deprivation of liberty to provide psychosocial support.

Mrs. Halila mentioned “shared decision making” which is a paternalistic interpretation of the right to legal capacity and the right to support in the exercise of legal capacity. Mental capacity and legal capacity are distinct concepts. Mental capacities vary from person to person, but the right to legal capacity is the same for everyone. Legal capacity means being entitled to all fundamental human rights on an equal basis with others, including the right to be recognized as a person under the law, with one’s own legal standing and legal agency. In simpler words, it comprises the right to decide about your own affairs. To take that right away is taking personhood and identity away, since our choices and decisions reflect our character and make us who we are, and we are a diverse population and not a uniform mass. Depriving a person of legal capacity is therefore often called “civil death”.

Support in the exercise of legal capacity is something fundamentally different from depriving people of this core human right. Support may comprise assisting a person in understanding the matter at stake, yet the actual decision-making power should remain with the person, as a core human right.

The Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention perpetuates stigmatizing terminology such as “persons unable to consent” which is mostly based on a harmful stereotype and puts for example a derogatory label on the persons who screams that they do not want to be locked up or to be drugged with psychopharmaceuticals against their will, or do not want electroshocktherapy and to be treated this way.  

The Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention suggests measures such as guardianship to deprive the person of the ability to have a final say over their own affairs, in order to subject the person to the decision of others on treatments and placements against their will, even when there is clear resistance. In my opinion, the deprivation of legal capacity is actually the key to all other violations as well, since to stop listening means to stop seeing the other person as a person.

The deprivation of rights by coercion in mental health care as an answer to psychosocial support needs is not a solution, it is a problem. Continuing these practices is certainly not in our “best interest”.

The argument by Mrs. Halila, chair of DH BIO, that a choice for “reduction of coercion” instead of abandoning coercion would be a strategic choice so as to find a common ground through the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention, makes no sense, since coercion has become unacceptable under mental health support practices. It is not strategic to give leeway to human rights violations and to neglect the right to the highest attainable standard of physical and mental health. There is no compromise possible when it comes to banning torture. The only right thing to do is end coercion and realize deinstitutionalization by realizing community based support.

What is needed is a moratorium on all forms of coercion in mental health care. The simplest solution that can start today is to NOT start any new torture cases, and NOT start ‘preventative and arbitrary detention based on presumptions, such as ‘dangerousness’ or  ‘need for treatment’. Also NOT start any new admissions in institutions, because institutionalization demonstrates a failure to include a person in the community.


We cannot wait to take action until after the COVID19 pandemic, because the suffering inside institutions is horrible and unacceptable. The COVID19 pandemic has in fact worsened the situation for persons in institutions even more, and the human rights crisis in mental health care has actually doubled. 

Outside institutions, in the community as well, people are suffering without having their psychosocial needs met due to a lack of community based support in both specific and mainstream services, which eventually leads to psychosocial suffering of the population without available support, and a further rise in institutionalization as well as psychosocial crisis situations and escalations, not to mention an over-reliance on psychotropic drugs. This can be witnessed throughout Europe. The COVID19 pandemic also sharpens these existing gaps in the community.

So there is an increasing shortage of actual psychosocial support across the board, and the COVID19 pandemic has worsened the situation even more.

The WHO constitution states: “Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.” Yet, while tireless efforts are made to enable medical support during the COVID19 pandemic, only little efforts are made to protect the psychosocial health of the population, or to support persons with psychosocial disabilities in their needs.

What is needed now, is to give high urgency to the development of community based support practices, and to actually disable any recourse to coercion or institutionalization and to make large investments in community based support in a wide variety, from informal to formal support, from disability specific to mainstream support, and with specific attention for vulnerable and oppressed people such as migrants, youth, persons with disabilities, persons identifying as LGBTQIA and more.

And while the DH-Bio Committee still stoically argues that their Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention is “in line with the CRPD” in their opinion, it obviously is not in line with the UN CRPD, as shown by the fact that the UN CRPD Committee itself calls publicly on States to oppose and withdraw the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention.


Persons in crisis deserve more than just another procedure to deprive them of their rights. It is time to actually realize human rights based support in the community, and the time is now.

ENUSP recommends:

  • Withdraw the Draft Additional Protocol to the Oviedo Convention.
  • Issue a Council of Europe recommendation on putting an end to coercion in mental health care and promoting good practices.
  • Install a moratorium on all forms of coercion in mental health care with urgency.
  • Remedy the support gap by establishing a large variety of community based support options, to be realized with high urgency.
  • The COVID19 pandemic must not cause delay but rather speed up the process of deinstitutionalization.
  • All parts of the processes must be done in close consultation with persons with psychosocial disabilities through their representative organizations.

To download the presentations delivered on behalf of ENUSP click below:

Jolijn Santegoeds presentation, session 2 “Ending coercion in mental health”

Stephanie Wooley presentation, session 3 “Good practices regarding voluntary measures in psychiatry”

Het vraagstuk van proportionaliteit bij vrijheidsbeperkende Corona-maatregelen

De maatregelen die er naar aanleiding van de Corona-pandemie worden genomen in Nederland vragen om een bezinning. Er zijn diverse spanningsvelden. De maatregelen zijn uiteraard bedoeld om mensenlevens te beschermen tegen corona, maar de maatregelen brengen ook vrijwel alle mensenlevens in het gedrang. Er ontstaat steeds meer discussie, en zelfs rellen. Doen we meer kwaad dan goed?

Medisch model denken versus de hele mens

Elk leven is het beschermen waard, uiteraard. Het is dan ook logisch dat de overheid maatregelen neemt om de gezondheid en levens van mensen te beschermen.

Maar gezondheid is meer dan enkel de afwezigheid van ziekte. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) geeft als definitie van gezondheid: “Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en maatschappelijk welzijn en niet slechts de afwezigheid van ziekte of andere lichamelijke gebreken.” Dus om gezondheid echt te beschermen is de medische benadering sowieso niet genoeg. Er dient ook aandacht te zijn voor geestelijk en maatschappelijk welzijn.

Veel mensen delen de opvatting dat een medische conditie om een medische behandeling vraagt. Wanneer men de medische sector vraagt om een oplossing voor een pandemie, dan is het niet verrassend dat deze met een medisch instrumentarium als oplossing komt. De focus van de overheid op vaccinatie als enige redding is dus op zich wel te verklaren, ook mede gezien de lobby van de farmaceutische industrie die medicatie vaker profileert als enige redmiddel (Zie ook mijn eerdere blog serie: Mind the Gap – Covid-19 Vaccination in institutions while existing injustices exacerbate[1]).

De overheid promoot dus zogezegd een overwegend medische focus, waarbij overige aspecten van de kwaliteit van leven uit het oog verloren wordt.   

Typisch genoeg kennen we eenzelfde situatie in de GGZ (geestelijke gezondheidszorg), waar het medische model ook dominant is, met een focus op ‘risico-management’ in plaats van ‘herstel-management’, en met beperkende maatregelen in plaats van een focus op nieuwe kansen. Inmiddels is men in de GGZ steeds meer bewust dat de-escalatie beter is dan vrijheidsbeperking, en dat het beter is om iemand constructief te ondersteunen om manieren te vinden die bij de persoon passen om met de uitdagingen van het leven om te gaan.

Inderdaad is GGZ wat anders dan het bestrijden van een besmettelijk virus. Maar ook bij de corona-maatregelen zou men de vraag kunnen stellen of er een ondersteunende benadering mogelijk is plaats van een beperkende aanpak. 

Binnen het traditionele “medische model denken” staat het bestrijden van de ziekte centraal, waarbij ziekte niet als “normaal” wordt beschouwd en aldus verjaagd wordt. Echter, onder het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen spreekt men van inclusie, en benadrukt men dat mensen met beperkingen deel uitmaken van de menselijke diversiteit. Impliciet is men daardoor ook anders gaan kijken naar de acceptatie van ziekte in de samenleving. Het hoort erbij. Dat wil niet zeggen dat de medische sector niet meer nodig is, maar het betekent dat de dokter niet de baas is maar de persoon zelf is de baas over zijn/haar leven. Er mag geen discriminatie zijn op basis van gezondheidsstatus (dus ook geen verplichte zorg maar wel een recht op zorgkeuze). Immers, ook met een ziekte of beperking ben je in de eerste plaats een mens. Het VN-Verdrag verheft als het ware alle fundamentele mensenrechten boven de traditionele medische hokjes, hetgeen eigenlijk een revolutie is. En de corona-pandemie dook ineens op terwijl deze paradigmaverschuiving nog gaande was. Zeker in de huidige context geeft dat wel te denken. Het kan wat wrijving tussen verschillende opvattingen verklaren. Er is een verschuiving gaande van ‘medisch model denken’ naar holistische en mensenrechten-gebaseerde bejegening.

Beheersing en bescherming

In het geval van een pandemie met een hoog sterftecijfer ontstaat er een spanningsveld. Het recht op leven en het recht op gezondheid zijn uiteraard evident, zowel onder het ‘medisch model denken’ als onder het ‘inclusie denken’. En bij een besmettelijk virus gaat het niet enkel om zelfbeschikking, maar ook over verantwoordelijkheid jegens anderen. Vrijheidbeperkende maatregelen hebben als uitgangspunt dat de burger deze verantwoordelijkheid niet zelf kan dragen, maar dat overheidsregulering nodig wordt geacht. Dat is een paternalistische bejegening.

Bij corona-preventie zou het beperken van fysieke contacten ook anders gestimuleerd kunnen worden dan door vrijheidsbeperkende maatregelen. Bijvoorbeeld door positieve stimulans, en innovatieve oplossingen. Veiligheid creëren is wat anders dan risico’s beheersen. Constructief een klimaat van veiligheid scheppen is wat anders dan een restrictief beleid in afwachting van een redmiddel.

Het is de taak van de overheid om al haar burgers en het recht op leven te beschermen, alsook het beschermen van alle andere grondrechten. Maar wat is bescherming? Ter illustratie: In de GGZ kreeg ik te maken met vrijheidsbeperkende maatregelen, zoals de isoleercel, om te voorkomen dat ik mezelf wat zou aandoen. Het was een maatregel die in theorie bedoeld was om mijn gezondheid te beschermen. Maar ik ging me er alleen maar slechter van voelen. Ik voelde me juist niet beschermd, want ik werd blootgesteld aan een vreselijke regime en een lijdensweg, en dat maakte alles erger. Het middel miste zijn doel. GGZ is wel anders dan de pandemie, maar het is goed om na te denken over doel en middelen, en over kosten en baten.

In een rechtstaat worden burgers tegen de macht van de staat beschermd. Wanneer er sprake is van vrijheidsbeperking door de overheid, dan dient dit volgens de Grondwet en mensenrechtenverdragen gebaseerd te zijn op een legitieme en wettelijke basis, en op de beginselen van noodzaak, proportionaliteit (evenredigheid) en subsidiariteit (minst ingrijpende middel om een doel te bereiken). Er zijn diverse wetten die toestaan dat vrijheidsbeperking wordt ingezet ter bescherming van de volksgezondheid, o.a. bij een pandemie.

De Wet Tijdelijke Maatregelen Covid-19[2],[3] geeft de ministers de bevoegdheid om coronamaatregelen op te leggen aan de bevolking en zo de vrijheid in te perken, met voorwaarden zoals noodzaak, proportionaliteit en subsidiariteit, zodat bij elke maatregel aangetoond dient te worden dat de maatregelen noodzakelijk zijn, niet verder gaan dan nodig is en dat het niet mogelijk is om de verspreiding van het coronavirus met minder vergaande inperking van vrijheid tegen te gaan.

“Geen minder belastend alternatief”

Ook in de GGZ zijn proportionaliteit en subsidiariteit kernbegrippen bij de uitvoering van vrijheidsbeperking. Vanwege het subsidiariteitsbeginsel hangt de mate van vrijheidsbeperking in de praktijk uiteindelijk af van de mate van beschikbaarheid van minder belastende alternatieven, en dus ook van de mate van investering in die alternatieven zoals goede, kwalitatieve, wenselijke oplossingen waarmee vrijheidsbeperking voorkomen kan worden. Het voorkomen van vrijheidsbeperking is een impliciet streven van een rechtstaat, en daarmee is er een inspanningsverplichting voor de staat tot het realiseren van minder belastende alternatieven waar mogelijk.

Bij maatregelen zoals de lockdown en avondklok gaat de overheid voorbij aan de mogelijkheden voor bijvoorbeeld zelfregulatie, maatwerk, de 1,5 meter, of de mogelijkheid voor stimuleren door beloning ipv bestraffing, of van ondersteuning ipv beperking.

De beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit vragen om een afweging van de belastingsgraad van enerzijds de gevolgen van het Corona-virus, en anderzijds de maatregelen. Dit kunnen de politici niet afwegen zonder het volk. Temeer omdat de medici en politici niet altijd over de schotten van hun eigen domein heen kunnen kijken. Bij het wegen van alternatieven en risico’s is er ook een verschil tussen het ‘medisch model denken’ en ‘inclusie denken’, omdat de denkkaders van verschillende waarden uitgaan en er dus ook verschillende normen ontstaan.

IC-artsen en “wappies”

De brief van IC-artsen van het Radboudumc eind januari 2021[4] getuigt van zorgen over de impact van de vergaande maatregelen, en zij vragen zich af of dit nog wel proportioneel is. “Omdat het indirecte leed van sommige maatregelen groter is dan de winst die voor de coronapatiënten wordt geboekt”. In onze samenleving krijgt het ‘doktersadvies’ doorgaans veel gewicht, en deze kritiek zorgde voor een inhoudelijke discussie over keuzes in de ic-zorg.

Hoe anders is dat voor de niet-doctoren die kritiek hebben. Zij worden denigrerend “wappies” genoemd, hetgeen synoniem lijkt te zijn voor ‘onredelijk’. Deze maatschappij kritische groep wordt totaal niet serieus genomen, alsof het geen personen zijn met een mening. En dat terwijl ze juist sociale en maatschappelijke betrokkenheid tonen, hetzij met een andere mening dan het overheidsbeleid, maar dan nog. Protest is geen daad van waanzin. Even vaak worden ze neergezet als “een groep die tegen alles ingaat”, terwijl de Nederlandse cultuur ons juist leert om alles te bevragen en niet klakkeloos zonder nadenken alles te accepteren. Maar er lijkt geen ruimte te zijn voor een dialoog vanuit het volk over het overheidsbeleid. De acute demonisering van andersdenkenden zet hele groepen mensen langs de zijlijn van het debat. De onderdrukten voelen zich nu nog onderdrukter. Het paternalisme is hier absoluut doorgeslagen. Het woord ‘wappie’ is feitelijk een scheldwoord, en het zou verboden moeten worden om mensen zo teniet te doen. Elke stem telt.

Discussie is goed. Dat leidt tot verrijking. Laten we die discussie vooral niet uit de weg gaan, en ook vooral de niet-medici betrekken in de discussies over de hantering van de Covid-pandemie in onze samenleving. Het gaat ons immers allemaal aan, niet enkel de medici. En wij zijn in de eerste plaats mensen, niet enkel potentiele virusdragers.

De diepe filosofische vragen die de pandemie opwerpt worden niet behandeld. In hoeverre hoort ziekte en dood bij het leven? Hoever gaan we in het ‘beschermen’? Is corona bestrijden belangrijker dan al het andere? Welke vorm van regulering past bij Nederland? Laten we ons leiden door angst? Wie bepaalt welke risico’s een persoon wel of niet mag nemen? Kunnen er alternatieve oplossingen bedacht worden? Welke offers zijn proportioneel? Het zijn diepe vragen waar we als samenleving mee geconfronteerd worden. Het is belangrijk om te praten, en samen uit te vinden waar onze grenzen liggen als samenleving. De groepen die dit gesprek willen aangaan worden voor ‘wappie’ uitgemaakt. Dat moet stoppen.


Zonder ruimte voor een tegengeluid wordt een overheidsbeleid al gauw opgevat als propaganda en dictatuur. De verdeeldheid neemt toe, er wordt niet gepraat en de kloof wordt groter en groter, alsof er een wig gedreven wordt tussen enerzijds de medici en de overheid, en anderzijds de critici. De wederzijdse verharding tussen critici en overheid lijkt vooral een product van angst te zijn. Angst voor het verloop van de pandemie. Bang dat het niet goed komt, en daarom zijn alle partijen in opperste paraatheid, klaar om zich te verdedigen.

De overheid lijkt de orde te willen handhaven met de harde hand, en maakt de weg vrij voor haar plannen. Deze pandemie is voor iedereen spannend, en de ‘angst voor ruis’ bij de uitvoering van de overheidsplannen is dan ook ergens wel te begrijpen. Maar het is niet terecht. Er is geen reden om bang te zijn voor een diversiteit aan geluiden, dat is juist leerzaam en verrijkend. En het is een kwestie van wederzijds vertrouwen dat we er samen wel uit zullen komen. Uiteindelijk willen we allemaal hetzelfde, namelijk een toekomst voor allemaal. Daarbij kijkt de ene partij vooral naar de medische belangen, en de andere partij bekijkt gezondheid en welzijn vanuit een holistischer perspectief. Beide visies hoeven elkaar niet uit te sluiten. We willen allemaal de toekomst beschermen, alleen de manier waarop is een discussiepunt.

Wederzijds respect

Of je nu wel of niet ‘gelooft’ in het bestaan van het virus, het is duidelijk dat veel mensen het prettig vinden dat er rekening mee wordt gehouden, en het is een kwestie van respect om dat te doen. Het is eveneens een kwestie van respect om elkaar geen wappie te noemen, en de dialoog niet uit de weg te gaan en vrijheid van meningsuiting te respecteren (met respect). We kunnen proberen elkaar te leren begrijpen.

Het feit dat de situatie lijkt te polariseren tussen de critici en de overheid, en ook de medici, zoals met bijv. de avondklokrellen, vind ik wel verklaarbaar, omdat er duidelijk spanningsvelden zijn, en de dialoog ontbreekt. Ik praat het niet goed, want geweld is nooit een oplossing, maar ergens kan ik het wel begrijpen dat de jeugd escaleerde. Zij zijn zoekende om hun gevoelens te kanaliseren. (zie ook mijn vorige blog: Beter geen harde aanpak voor relschoppers[5]). De jeugd is geen ‘tuig’, net zoals de critici geen ‘wappies’ zijn.


Het is duidelijk dat de strenge maatregelen van lockdown en avondklok een grote impact hebben op psychosociaal en maatschappelijk welzijn, voor alle leeftijdsgroepen. Bovendien is psychosociale ondersteuning afgeschaald (lockdown). Wat rest, is vrijwel enkel nog een medische focus op “leven”. Ondertussen neemt de sociale ongelijkheid toe. Naarmate de tijd verstrijkt, raakt de samenleving steeds verder ontwricht en loopt men tegen grenzen aan. Men kan wel stellen dat de samenleving uit balans is, en dat er een te dominante medische focus is ontstaan, met te weinig aandacht voor psychosociaal en maatschappelijk welzijn.

De oplossing dient te beginnen met het vaststellen van de reikwijdte van het doel van de corona-maatregelen, en de achterliggende waarden: Streven we puur naar het uitbannen van het coronavirus (medisch model denken)? Ten koste van alles? Of streven we naar het maximaliseren van de overlevingskansen voor iedereen? In engere of bredere zin? Of streven we naar het maximaliseren van levenskwaliteit ook tijdens onvoorziene omstandigheden (doorleven)? Is er een optimale mix van perspectieven mogelijk die recht doet aan eenieder in alle diversiteit? Het zijn vragen die gesteld moeten worden, en die niet door een monodisciplinair team beantwoord zouden moeten worden. Met een gezamenlijk doel ontstaat verbinding. Kunnen we verbinding vinden? We horen toch allemaal rekening te houden met elkaar.

Mensen weten zelf vaak wel wat er wel en niet kan of mag. En zij letten zelf ook wel op met kwetsbare mensen in hun omgeving, die overigens zelf ook vaak extra goed opletten. De creatieve oplossingen zijn talrijk. Maar wanneer de overheid zelfredzaamheid ‘verbiedt’ op straffe van boetes, omdat er nu eenmaal een uniforme maatregel is afgekondigd, dan kan ook dat weerstand oproepen.  Doordat de focus op vrijheidsbeperking ligt en niet op zelfredzaamheid, worden mensen onteigend van de zeggenschap over hun eigen problemen, en daarmee in hun gevoel van trots geraakt. Deze dynamiek is ook weer in de context te plaatsen van groeiende emancipatie door de gehele samenleving heen, alsook passend bij de revolutie van het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen, waarbij een historische stap naar zelfbeschikking wordt gemaakt, en waarmee “medisch paternalisme” steeds verder wordt teruggedrongen. De maatregelen van repressie en vrijheidsbeperking weerspiegelen daarentegen een paternalistische overheid die haar burgers niet vertrouwd. Dat wekt weerstand op en is niet echt in lijn met de slogan “Alleen samen krijgen we corona onder controle” .

Niemand wil dat de IC’s overstromen, of dat andere zorg in het gedrang komt. Maar feitelijk laten we nu bijv. de GGZ-ondersteuning wél in het gedrang komen door de coronamaatregelen, alsof dat geen vitaal onderdeel is van gezondheid of leven. Zo ook met maatschappelijk welzijn, onderwijs en sociale contacten, sport, werk en ontwikkeling. De maatregelen worden door een deel van de bevolking ervaren als “niet evenredig” ofwel niet proportioneel. In een democratie telt elke stem.

Proportionaliteit is een vraagstuk, en alleen samen kunnen we het antwoord vinden.

[1] Mind the Gap – Covid-19 Vaccination in institutions while existing injustices exacerbate

[2] Wet Tijdelijke Maatregelen Covid-19

[3] College voor de Rechten van de Mens

[4] Bericht Brief van 4 IC artsen:

[5] blog: Beter geen harde aanpak voor relschoppers

Beter geen harde aanpak voor relschoppers

Op 24 januari 2021 ontstonden er rellen in het centrum van Eindhoven en andere steden, als een daad van protest tegen de corona-maatregelen, en naar aanleiding van de invoering van de avondklok. In reactie laten diverse politici weten dat ze voor een harde aanpak van de relschoppers zijn, en dat dezen strafrechtelijk vervolgd zullen worden. Het gaat in veel gevallen om minderjarigen en mensen onder de 25.

Uiteraard is zulk grof vandalisme niet toelaatbaar. Maar als ervaringsdeskundige op het gebied van dwangtoepassing in de (jeugd)psychiatrie wil ik benadrukken dat een harde aanpak van relschoppende jeugd en jongeren averechts werkt.


Elke reactie heeft een oorzaak. Kijkend naar de rellen, en wetend van de sociale en fysieke isolatie, en de onmacht die kan optreden als gevolg van vrijheidsbeperking, moet ik toegeven dat een deel van mij het begrijpt. Ik keur de rellen af, maar ik begrijp het gedrag ergens ook wel. Het doet me denken aan toen ik zelf 16 jaar oud was, en ‘ter bescherming van mezelf’ in een isoleercel in de jeugdpsychiatrie werd opgesloten, zodat ik mezelf niet kon beschadigen. Ik vond het oneerlijk, want ik zat in een cel zonder dat ik een strafbaar feit had gepleegd. Op dat moment ontwikkelde ik gedrag dat ik nooit eerder had gehad, namelijk: ik ging schreeuwen en tegen de deur bonken. Dat was onmacht, en wanhoop. Ik wist niet hoe ik de situatie moest veranderen. Ik zag geen manier. En dus restte mij enkel nog schreeuwen en huilen. Ik heb de dekens kapot gescheurd. Het eten aan de muur gesmeerd. Ik was in verzet, en ik werd destructief, omdat ik de hoop aan het verliezen was. Ik was boos op de verpleging die me opsloot, en ik had het gevoel dat ze mij niet snapten. De verpleging koos een harde aanpak, met veel dwangmaatregelen in de GGZ (vastbinden, drogeren, separeren). Dat werd een vicieuze cirkel, waarbij ik bijna 2 jaar in een isoleercel-regime zat. Pas toen ik op een andere instelling kwam, werd het anders, en kreeg ik kansen om me te ontplooien. Dat maakte het verschil.

Uit eigen ervaring weet ik dus wat ‘escalatie door vrijheidsbeperking’ inhoudt, en hoe gevoelens van onmacht en uitzichtloosheid, totaal kansloos en machteloos zijn, kunnen doorwerken, en ervoor kunnen zorgen dat er excessieve reacties en escalaties plaatsvinden.

En ook het ‘vastzitten in het moment’ is voor mij herkenbaar. Mijn leven leek compleet voorbij toen ik in de isoleercel zat. Ik was 16, en ik had onvoldoende levenservaring om te overzien dat er nog een leven NA de isoleercel zou zijn. Het leek alsof dat het enige was wat er nog was. Mijn horizon was nog niet zo breed, en in het isolement zorgde ervoor dat wat er gebeurde ook heel heftig binnenkwam. (bijv. de contactmomenten met de verpleging in de isoleercel). Ik kon daardoor makkelijker meegesleurd worden in het moment, en heftiger reageren dan anders.

En het uiten van onvrede op ‘verstorende wijze’ herken ik ook wel. Zelf kon ik mij niet identificeren met de verpleging o.a. omdat zij me opsloten, en ik kon me daar niet bij neerleggen, het bleef schuren, waardoor ik volliep met weerstand. Ik zag dingen anders, maar daar was geen ruimte voor. Vanwege de onmacht en overmacht konden mijn emoties eigenlijk nergens heen, en zo ontstonden er ‘vreemde uitlaatkleppen’, zoals het kapotmaken van de isoleercel-matras.

Als ik naar de rellen kijk, dan zie ik een groep jongeren die vastzitten in het moment, en waarbij de opgekropte energie ge-explodeerd is, waarbij duidelijk uitgedragen wordt dat zij getergd zijn door vrijheidsbeperkingen, en dat er een grens is bereikt. Ik kan me voorstellen dat zij onmacht en onzekerheid ervaren, zeker gezien de leeftijd.  Ik kan me voorstellen dat zij geen idee hebben hoe ze die schurende pijn van de lockdown-maatregelen moeten kanaliseren, omdat dit een totaal nieuwe situatie is voor iedereen.

Veel jongeren zijn juist erg gevoelig voor de wereld om hen heen, maar zijn ook nog zoekend en experimenterend, en weten niet altijd hoe ze zich kenbaar moeten maken. Het opzoeken van grenzen hoort bij het leerproces van opgroeien, zo leert men waar de grens ligt.

Harde aanpak

“Zero tolerance” is de lijn die Rutte en Grapperhaus afkondigen, met een keiharde aanpak op straat, “supersnelrecht” en forse boetes, beslaglegging en celstraffen om de jeugd in te laten zien dat dit gedrag niet wordt getolereerd. “Dat tuig moet alles terugbetalen”. De gevolgen van persoonlijke aansprakelijkheidsstelling zijn ingrijpend, ook voor de ouders. Rutte wil geen sociologische verklaringen voor de rellen horen. En vele politici herhalen de roep om een harde aanpak.

De ondertoon die doorsijpelt via diverse media is ontluisterend, met opmerkingen zoals “met een strafblad kom je ook niet meer aan een baan”. Dat strookt niet met het krijgen van een tweede kans. Bovendien, de jeugd is de toekomst. De toon van het debat doet me afvragen welk doel men nastreeft met de roep om harde straffen? Gaat het om wraak, of gaat het om een veiligere samenleving?

De opmerking “ze zullen nog jaren moeten afbetalen” vind ik wraakzuchtig klinken, alsof het er om gaat om mensen hun toekomst af te nemen, te straffen en pijn toe te brengen. Terwijl de omstandigheden voor jeugd en jongeren tijdens de corona-lockdown al zo zwaar zijn, en het vandalisme wellicht ook samenhing met de onzekerheden en ontberingen die deze groep nu moet doorstaan. Zij vrezen wellicht sowieso al voor hun toekomstkansen, met een scholingscrisis, een corona-crisis, een klimaatcrisis, een economische crisis, een vluchtelingen-crisis, Toeslagen-affaire enz. Er ligt al een hele zware last op de schouders van de jeugd en jongeren. Gaan we ze nu serieus nog meer onder druk zetten?

Fouten maken is menselijk. “Thuis zit ik ook opgesloten, dus dan maakt een gevangenis ook niet meer zoveel uit” zei een jongere. Deze opmerking illustreert de onvolwassenheid in zijn wereldbeeld.  Is het zinvol om een onvolwassene keihard te straffen? Is het zinvol om groepen jongeren te straffen die meeloopgedrag en groepsdruk ervaren, die denken ‘dat het grappig is’ en de gevolgen op dat moment niet helemaal kunnen overzien. Natuurlijk moeten ze er een les van leren, maar om ze nu jarenlang te laten boeten en voor het leven te tekenen vind ik te ver gaan. Ik denk dat de meesten al wel beseffen dat het veel te ver ging.

Wat is het doel van straffen? Gaat het om wraak, of gaat het om het voorkomen van herhaling. Welk eindresultaat streven we na?

Celstraf leidt niet tot beter burgerschap. Een schuldenlast leidt ook niet tot beter burgerschap. Het zijn maatregelen waarvan je je kunt afvragen of deze gepast zijn als reactie op een eenmalige escalatie in groepsverband, zeker omdat het om jongeren gaat, en zeker omdat het in uitzonderlijk zware tijden gebeurd. Voor de strafmaat is ook een verschil of het een eenmalig incident is, of dat het om een raddraaier gaat. Hooliganisme is eigenlijk sowieso een uiting van opgekropte energie en competitiedrang. Sowieso heeft elke reactie een oorzaak. Eenieder zal zijn eigen redenen gehad hebben om te doen wat hij/zij deed bij de rellen. Daarbij zal niet iedereen bewust kwade opzet hebben gehad. Er is geen universele oplossing. Het enige dat past bij de menselijke diversiteit is maatwerk.


Een conclusie die ook volgde uit de Toeslagen-affaire waar de desastreuze gevolgen van ‘de harde aanpak’ inmiddels zichtbaar zijn, is dat het beter is om maatwerk te leveren. Stel je voor, dat een van de relschoppers een minderjarig kind is uit een gezin dat jarenlang getergd is door de Toeslagen-affaire, en daardoor veel opgekropte energie had en werd meegezogen in de rellen, en dat die ouders nu meteen de 30.000 euro schadevergoeding weer af moeten geven, wat doe je een gezin dan aan?  Alle gezinnen en jongeren dragen opgekropte energie met zich mee in deze zware tijden van lockdown. Er zou gekeken moeten worden naar de individuele situatie, met als inzet: herhaling voorkomen. De levens van deze jongeren hoeven niet onnodig stukgemaakt te worden.

Inderdaad was het fout wat ze deden. En ze hebben veel leed veroorzaakt. Maar er dienen wel proportionele, billijke en redelijke vervolgstappen aan te worden verbonden. Daarbij dient ook de toekomst van de betrokken jongere niet uit het oog te worden verloren. Deze jongeren hoeven niet gebrandmerkt te worden, niet getekend voor het leven. Een kenmerk van een rechtstaat is immers dat mensen een tweede kans krijgen, en dat straffen naar redelijkheid worden ingevuld. De schade bij de ondernemers en overheidsbezittingen is groter dan het budget van de daders. Natuurlijk dient de schade vergoed te worden, maar niet ten koste van de daders. Want een oog voor een oog maakt iedereen blind. Het moet gaan over de-escalatie en een toekomst voor iedereen.

Laat deze pandemie niet de levens verwoesten van de jongere generatie. Laten we hun fout vergeven, en massaal de ondernemers steunen. Laten we ook vooral goed luisteren naar de jongeren, en zorgen dat ze verder kunnen, en ze de ruimte en hoop geven die ze nodig hebben. Laten we ze een tweede kans geven, en laten we ze leren wat het is om vanuit begrip, empathie en respect naar elkaar te kijken. Laten we ze leren wat werkelijk omkijken naar elkaar betekent, en laten we ze vooral leren dat het ondanks alles toch ook weer goed komt.  

Voor een grote groep jongeren zijn taakstraffen, boetes op maat, of een berisping wellicht gepaster. Daarmee wil ik het leed van de ondernemers niet bagatelliseren. De schade zou op andere wijze verhaald moeten worden. En misschien kan een taakstraf een creatieve invulling krijger ter ondersteuning van de ondernemers (bijv tbv bezorging). Dan kan het een soort win-win situatie worden, omdat de ondernemers geholpen worden, en de jongere ook verder kan met zijn/haar leven. Een slimme aanpak kan meer eenheid brengen in plaats van polarisatie.

“Als één persoon in de samenleving lijdt, lijdt de samenleving als geheel”


Bij het voorkomen en oplossen van escalaties en dwang in de psychiatrie, is het allerbelangrijkste om contact te maken en te zorgen voor een goede zorgrelatie, waarbij de hoofdpersoon zich vrij voelt om open te zijn, zodat signalen opgepikt kunnen worden, waardoor preventie van crisis mogelijk wordt. De kans op crisis neemt af wanneer welzijn toeneemt. Dan is er vrede. 

Nu waren de rellen natuurlijk niet 1-op-1 vergelijkbaar met een psychische crisis, maar er zijn veel vergelijkbare aspecten. De politie zoekt naar signalen van mogelijke rel-locaties, zodat preventie van dergelijke incidenten mogelijk is. Daarnaast is er oprecht contact nodig, om de achterliggende motivatie en/of problemen bloot te leggen. Daarbij kan men denken aan triggers en stressors die hebben bijgedragen aan de toedracht van dat moment, die wellicht van persoon tot persoon verschillen. Hier ligt wellicht ook een taak voor de ouders of andere naastbetrokkenen naar keuze. Als de opgekropte energie geen uitweg heeft, dan neemt de kans op escalatie toe. En ook in een toenemend virtuele wereld, en in sociaal en fysiek isolement, is het enorm moeilijk om op te groeien omdat de ijkpunten van het ‘normale leven’ wegvallen en het virtuele leven zwaarder is gaan tellen.

De rellen konden enkel ontstaan op een bepaalde voedingsbodem, en in plaats van ons te richten op een schuldvraag en torenhoge straffen, kunnen we er ook voor kiezen om ons te richten op het leggen van een gezonde basis, en passende straffen te geven, en te proberen wat stress weg te nemen bij de jongeren, en ze er hoop voor terug te geven. Alleen samen verslaan we corona. Het heeft geen zin om een groep jongeren c.q. gezinnen financieel failliet te laten gaan om de ondernemers te redden. De vernielde spullen zijn vervangbaar, maar de toekomst van een jongere niet. De schade van de ondernemers kan beter uit een noodfonds o.i.d. betaald worden, want als er nu ook nog gezinnen ontwricht raken doen we misschien meer kwaad dan goed. De rellen zijn een drama voor alle gedupeerden. Maar laten we het niet nog erger maken.

Laten we de gezamenlijkheid benadrukken, en elkaar helpen waar dat kan. Laten we stoppen met wraak en verdeeldheid te zaaien, “zij tegen ons”, want dat werkt strijd en wrijving in de hand. De jongeren hebben enorm last van de lockdown, en wisten niet hoe ze dat moesten uiten. Of de reden nu verveling, frustratie of onmacht was, feit blijft dat de basis tekort schiet, en hun welbevinden niet goed in balans is. Vooral jongeren reageren nogal eens vanuit hun gevoel, en minder vanuit hun verstand. En vooral onder de huidige omstandigheden is het niet fair om ze volledig aansprakelijk te stellen, want de situatie van vrijheidsbeperking en crisis en onzekerheden heeft nu eenmaal een impact op mensen. En dit zijn jongeren. Die moeten de ruimte krijgen om van hun fouten te kunnen leren op een constructieve manier. Zij verdienen het om hier goed uit te kunnen komen, en alsnog prachtige volwassenen te worden. Dat is in ieders belang.


De rellen waren absoluut geen nette manier van aandacht vragen of onvrede uiten, maar het draagt wel een boodschap. Met al het geroep om een harde aanpak, dreigt men wederom voorbij te gaan aan het impliciete signaal dat met de protesten wordt uitgezonden. Voor mijn gevoel is het eenzelfde soort reactie als mijn reactie op de isoleercel, namelijk verzet en destructiviteit, rare uitlaatkleppen voor ongrijpbare onmacht en onzekerheid. Voor mij in de isoleercel als 16-jarige was het destijds een gebrek aan toekomstperspectief. Ik dacht dat ik er nooit meer uit zou komen, en dat gaf paniek. Ik dacht dat alles voorbij was en dat ik de boot had gemist. Mijn toekomst leek een zwart gat, alsof ik geen toekomst had. Ik zag enkel de isoleercel en ik voelde onmacht. Pas later leerde ik dat er nog een leven na de isoleercel was. Dat zag ik eerst gewoon niet. Het leek gewoon alsof mijn hele leven was ingestort. En ik werd gek van verdriet en wanhoop.

Ik denk dat dat in de buurt komt bij wat veel jongeren nu ook ervaren. Als je geen ervaring hebt met zulke moeilijke tijden, dan is het ook enorm moeilijk om het licht aan het eind van de tunnel te zien. Als je niet eens weet dat er nog ergens een lichtje brandt, en nooit eerder heb ervaren hoe het is om weer hoop te vinden in zulke diepe duisternis. Vergeet niet dat de jongeren ook het leed van hun omgeving zien, zoals ondernemers op de rand van de afgrond, werkeloosheid, armoede, corona-leed enz, bovenop hun eigen problemen. En zij weten dat zij de nieuwe generatie zijn, en dat ze de wereld van ons over zullen nemen. Ik kan me voorstellen dat het enorm overweldigend is, en dat de druk soms teveel kan worden. En ze kunnen nergens naartoe.

De rellen in Eindhoven en andere steden zijn geen ‘normaal gedrag’. Het zit niet in de aard van de jongeren of in de cultuur. Het is vooral een verschijnsel van de impact van de corona-maatregelen, en ik denk dat we dat ook als zodanig moeten benaderen. De jongeren hebben zich mee laten sleuren in een domme actie. Het is niet de eerste keer dat een domme impulsieve actie of een ‘internet challenge’ voor problemen zorgt. Maar leren gaat nu eenmaal met vallen en opstaan. Juist omdat het zo “on-Nederlands” is, kan men wel stellen dat het hier om een incident gaat dat is uitgelokt door de omstandigheden. Misschien was het een onvermijdelijk bijverschijnsel van de pandemie, en moeten we hier allemaal wat van leren.

De rellen hebben ons duidelijk laten zien dat de jongeren met een probleem zitten. En een harde repressieve aanpak is geen toekomstbestendige oplossing, maar maakt jongeren hoofdzakelijk kanslozer. Snelrecht doet geen recht aan de complexiteit van de situatie, en het verschil tussen raddraaiers een meelopers, en de mensen die spijt hebben dat ze zich mee hebben laten sleuren zonder na te denken over hun verdere toekomst. Als jongere heb je nu eenmaal nog heel wat te leren voordat je echt volwassen bent.    

Laten we erkennen dat de jeugd momenteel is omringd met talloze crisis situaties, en dat zij te weinig positieve ervaringen kunnen opdoen onder deze omstandigheden van lockdown en avondklok. Zij hebben meer manieren nodig om zichzelf te uiten en de opgekropte energie kwijt te raken. Daarom zijn er voor de rellen wel enige verzachtende omstandigheden, en misschien is een gebaar van een zachte aanpak nu juist het beste signaal om de hoop te doen herleven, met de boodschap dat we ons allemaal op de toekomst zullen gaan richten, opbouwend. Laten we ervan uitgaan dat de escalatie eenmalig was, en mensen een tweede kans geven, omdat we begrijpen hoe zwaar deze tijden zijn. En misschien kunnen we gezamenlijk de puinhopen opruimen en de schade herstellen, en er vooral ook voor zorgen dat iedereen een toekomst heeft na de corona-pandemie.


Mijn oproep is dus: Bestraf de daders van de strafbare feiten op een passende manier, zonder daarbij hun toekomstperspectief in gevaar te brengen. Met pure intimidatie en spierballentaal kweek je geen gezonde samenleving. De jeugd heeft wijsheid nodig, en hoop. We leven niet meer in de tijd van ordinaire wraak en geseling. In een rechtstaat wordt er gekeken naar intentie, omstandigheden, draagkracht en draaglast, en re-integratie (zodat eventuele herhaling voorkomen kan worden). Het gaat erom om een veilige samenleving te creeren, en mensen te helpen hun draai te vinden (reclassering enz.). En in gevangenissen leert men vaak niet enkel goeds. Het is daarom ook zeer de vraag of dat middel van opsluiting bijdraagt aan het doel van vormgeven van een veilige en gezonde samenleving.

Het gooien van stenen is terecht een strafbare daad, maar men zou ook kunnen stellen dat het allemaal met een sisser is afgelopen en er vooral materiele schade is. Het meeste is vervangbaar. En er is nu al zoveel kapot, laten we stoppen met nog meer leed te veroorzaken. Geen snelrecht of harde aanpak, maar gewoon een gedegen rechtspraak, omdat het over jongeren gaat, en zijn/haar toekomst hangt af van deze ene pennenstreek, en er geen ruimte is voor fouten van het rechtssysteem en juridische missers zoals de Toeslagen-affaire. Het gaat om een unieke escalatie onder bizarre omstandigheden, die niet zomaar even afgedaan kan worden als ‘puur slecht gedrag’. Het was wel slecht gedrag, maar over de ‘kwade opzet’ valt te twisten. Het leek eerder op een soort tijdbommetjes die afgingen. Maatwerk is nodig.


Omdat ik de opvallende gelijkenis zie tussen enerzijds de rellen en anderzijds mijn ‘isoleercel-reactie’ uit mijn jeugd, vind ik het nodig om mijn visie te delen. Een harde aanpak is geen oplossing en leidt alleen maar tot meer strijd. Met een benadering gericht op nieuwe kansen bereik je veel meer. Er dient aandacht te zijn voor de mens achter het gedrag. Ik pleit daarom tegen een harde aanpak van de relschoppers.  Ik ben voor een proportionele, weloverwogen, zorgvuldige, constructieve procesgang waarbij de toekomst van de jongere niet uit het oog wordt verloren. Gezien mijn persoonlijke ervaringen met gedragsescalatie na vrijheidsbeperkende interventies, kan ik enkel toegeven dat ik ergens wel begrijp hoe die wanhoop voelt, en hoeveel opgekropte energie er door vrijheidsbeperking ontstaat. En ik kan begrijpen dat de jongeren een bepaalde mate van ontreddering ervaren door alle strenge vrijheidsbeperkende maatregelen. Zij zien hun leven wegglippen, en het is onduidelijk voor hoelang. Dat leidt tot ongeremd gedrag, tijdsbommetjes. Vanwege mijn levenservaringen kan ik dat soort escalatie-gedrag beter doorzien en overzien. Als jongere had ik daar veel minder grip op. Daarom kan ik het de jongeren nu ook wat minder kwalijk nemen, hoewel ik het ook niet goed wil praten.

Feit blijft dat die opgekropte energie ergens heen moet. Hoe meer jongeren verdrukt worden, hoe meer probleemgedrag. De escalatie was ongekend, en ‘ondoordacht’ met bijv. live beelden op sociale media, hetgeen past bij het beeld van ‘tijdbommetjes’ en impulsiviteit, en niet bij beroepscriminelen. Laten we ons bekommeren om de onderliggende oorzaken van deze escalatie. Er waren al signalen van toenemende psychische problemen en eenzaamheid onder jongeren. Wellicht vraagt deze escalatie juist om een investering in de jeugd en jongeren, om ze overeind te houden. Dat is geen beloning van slecht gedrag, maar erkennen dat er een onderliggend probleem is, en dat deze escalatie in deze tijd geen ‘gewone reactie’ is. Je kan de jeugd niet zomaar aansprakelijk stellen zonder de context mee te wegen. De pandemie overstijgt elk voorstellingsvermogen. En de jeugd wordt daarmee het hardst geconfronteerd, omdat zij hun wereldbeeld nog aan het uitkristalliseren zijn. Willen we ze nu keihard straffen voor een primaire reactie op vrijheidsbeperking, waarop ze misschien niet eens heel veel grip hadden op dat moment, puur omdat de energie er vroeg of laat uit moest? Willen wij dat ze met een strafblad, een schuldenlast EN een depressie uit de pandemie komen? Of begrijpen we dat het een bizarre uitspatting was, hetgeen op zich wel vaker voorkomt onder de puberende generatie (gelukkig niet op de schaal van de avondklokrellen). Deze duistere tijden kennen al genoeg verliezers. Laten we de beste kant van onze menselijkheid laten zien.

Wat nodig is, is een zachte aanpak voor de jongere relschoppers, vanuit compassie, om alle schijn van onderdrukking weg te nemen, om nieuwe hoop te planten, en om ze ondanks alle perikelen alsnog een toekomst te gunnen. En omdat opvoeden met de harde hand nu eenmaal niet meer is toegestaan in Nederland (Jeugdwet 2007).

Falende rechtstaat: Toeslagenschandaal en GGZ doofpot

Falende rechtstaat – deel 1: de Toeslagenaffaire

De toeslagenaffaire is in Nederland een politiek schandaal waarbij ongeveer 26.000 ouders onterecht slachtoffer werden van fraudeverdenkingen met de kinderopvangtoeslag. Geselecteerd op basis van afkomst, werden deze ouders door de Belastingdienst van 2013 tot en met zeker 2019 aangemerkt als fraudeur, en kregen jarenlang te maken met onterechte boetes en tegenwerking, met verstrekkende gevolgen voor de getroffen gezinnen. Het rapport “Ongekend Onrecht” erkent de misstanden. Op 15 januari 2021 trad het kabinet af vanwege de toeslagenaffaire.

“Falende rechtstaat” zo klonk het eerder in de Tweede Kamer. Grote woorden over hoe het rechtssysteem heeft gefaald als het om de toeslagenaffaire gaat.

“Een misser van het rechtssysteem”… “beschamend”. Wat had ik die woorden ook graag willen horen als het gaat over dwang in de GGZ. Maar als het over de GGZ gaat, is een soortgelijke erkenning of schadevergoeding voor de slachtoffers nog ver te zoeken. Blijkbaar is een financiele misstap eenvoudiger aan de kaak te stellen dan het systematisch gebruik van geweld in de GGZ, terwijl het belang zeker even groot is, voor een gezonde samenleving.

Het verslag van de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag “Ongekend Onrecht”, geeft als toelichting op de titel: “Ongekend, omdat het lang heeft geduurd voordat de omvang en ernst door de politieke en ambtelijke top werden erkend. (…).”

Falende rechtstaat – deel 2:  de GGZ doofpot

Het beschreven leed van de toeslagen affaire komt in de buurt bij GGZ leed, waarbij mensen ook op systematisch wijze slachtoffer worden van een harde aanpak, en zelfs fysiek geweld onder de noemer ‘gedwongen zorg’. Weliswaar niet op basis van afkomst, maar geselecteerd op basis van beperking en/of diagnose. En vooralsnog is dat onrecht in de GGZ nóg ongekender, omdat het om fundamentele mensenrechtenschendingen gaat en er nog steeds geen dergelijke erkenning is van het jarenlange diepe leed veroorzaakt door dwang in de GGZ.

Als activist probeer ik al jarenlang het onrecht dat plaatsvindt door dwang in de GGZ aan de kaak te stellen. Immers, opsluiting is geen zorg. Echte zorg is aandacht voor welzijn en herstel. Het toepassen van dwang in de zorg is repressie en mishandeling. Sinds 2008 is bovendien het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen (UN CRPD) in werking getreden, en wordt dwang in de zorg expliciet als mensenrechtenschending gezien. Dat betekent dus dat dwang in de zorg verboden moet worden.[1]

Toch zijn er in Nederland nog steeds elk jaar duizenden slachtoffers van dwang in de GGZ, omdat de Nederlandse wetten (zoals Wet Verplichte GGZ) deze praktijken nog steeds toestaan. Dergelijke wetten zijn een obstructie voor de ‘klachtwaardigheid’ en ontvankelijkheid inzake klachten over dwangtoepassing, en dat maakt de slachtoffers rechteloos en machteloos. Bij dwangtoepassing wordt de wil van de persoon genegeerd, en wordt er over diens grenzen heengegaan, ook al verzet de persoon zich. Er zijn ontzettend veel klachten over dwang in de GGZ, maar deze klachten worden niet erkend door het Nederlandse rechtssysteem. Het is een doofpot.

Ik zal het falen van de rechtstaat inzake dwangtoepassing in de zorg in de volgende paragraaf illustreren met mijn persoonlijke ervaringen.  

Persoonlijke illustratie: GGZ en rechteloosheid

Ook mij is onrecht aangedaan door diverse organen die uit naam van de overheid handelden. Het is eigenlijk een klassiek verhaal van kindermishandeling in een instelling, waarbij ik werd opgesloten, platgespoten, vastgebonden en gevisiteerd vanwege psychosociale problemen. Dat begon in 1994. Ik was toen 16 jaar oud. Puur vanwege mijn status als GGZ-client raakte ik blijkbaar allerlei rechten kwijt, zoals het recht op vrijheid, zeggenschap en lichamelijke integriteit. Ik had opeens niets meer te zeggen over mijn eigen leven, werd niet serieus genomen, en mijn fundamentele rechten werden geschonden. De toepassing van dwang (isoleercellen, vastbinden, platspuiten enz.) als antwoord op “onrust” en zelfmoordpogingen zou voor “normale mensen” onder de noemer zware mishandeling vallen. Maar ik moest het maar accepteren als deel van het leven in de GGZ-kliniek. Ik ben langdurig in een isoleercel opgesloten, zonder strafblad of proces, maar puur omdat er geen tijd was en ze me poogden te beschermen tegen zelfmoordpogingen. Maar de rigide bejegening werkte averechts. Het was traumatisch.  (zie artikel: “16 jaar oud, depressief en gemarteld in de psychiatrie” [2] en “gender interrupted by forced psychiatry” [3])

Na deze ontwrichtende ervaringen in de GGZ (1994-1997), heb ik letterlijk op alle niveaus geprobeerd om mijn recht te halen, om erkenning te vinden, en deze misstanden uit te bannen.

Ik heb ongeveer 25 jaar lang de juridische weg doorlopen en alle beschikbare rechtsmiddelen in Nederland uitgeput inzake mijn eigen klachten. Maar helaas was dat zonder resultaat. Het is een waslijst van pogingen om toegang tot rechtspraak te vinden, zoals onder andere via de klachtencommissie, de ombudsman, media interviews, het College voor de Rechten van de Mens, een persoonlijk gesprek met Ab Klink destijds Minister van VWS, en ik heb zeer veel advocaten aangeschreven met meestal een afwijzing tot gevolg (“te complex, te lang geleden”). Uiteindelijk vond ik een advocaat, en kon ik aangifte doen bij de politie, en een artikel 12 Sv procedure, maar de Nederlandse rechtbanken startten geen onderzoek en wezen mijn klachten bij voorbaat af. Zelfs de UN Special Rapporteur on Torture heeft met de Nederlandse Staat gecommuniceerd nav mijn zaak (2014), maar de Staat reageerde ontwijkend en heeft de oproep van de VN-Special Rapporteur on Torture inhoudelijk niet opgevolgd. En in januari 2018 kreeg ik ook nog het bericht dat het Europees Hof voor de Rechten van de Mens mijn zaak als “niet ontvankelijk” beschouwd (en dat ligt vooral aan de jurisprudentie van het Hof op basis van verouderde uitgangspunten), maar het doet onverminderd pijn. Al met al blijkt het dus zo te zijn dat er zelfs na 25 jaar procederen nooit een onderzoek is gedaan naar mijn klachten over vrijheidsberoving en zware mishandeling als minderjarige in een instelling. Ik kan het nog altijd maar moeilijk geloven dat er geen enkele manier is om mijn klachten te laten beoordelen door een onafhankelijk orgaan. En dat de GGZ-sector ‘immuun’ is voor de klachten, en dat het onrecht kan voortduren zonder dat er lering uit wordt getrokken, dat maakt mij nog steeds furieus. Het is erg moeilijk om nu nog geloof te houden in de rechtstaat.

En de juridische weg was niet mijn enige poging om erkenning te vinden voor de dwangtoepassingen waar duizenden mensen in Nederland mee zijn geconfronteerd. Ik heb het ook op politiek niveau geprobeerd door campagne te voeren, en door actieve bijdragen aan de consultatie voor de wetswijziging van de Wet BOPZ (Wet Bijzondere Opname in Psychiatrische Ziekenhuizen). Daarbij heb ik steeds benadrukt dat het wetsvoorstel WVGGZ in strijd is met het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen (CRPD). Ook had ik een alternatief model uitgedacht op basis van Eigen Kracht-conferenties (het recht op een eigen plan), waarmee dwang voorkomen kan worden. Maar helaas is in januari 2018 de nieuwe dwangwet, de Wet Verplichte GGZ (WVGGZ), toch unaniem aangenomen door de Eerste Kamer. Persoonlijk achtte ik het eigenlijk ondenkbaar dat de Nederlandse wetgever het VN-Verdrag zou negeren en de WVGGZ toch zou aannemen. Bovendien gaat het hier om overduidelijke mensenrechtenschendingen, zoals bijv. het gebruik van “Zweedse banden” om mensen vast te binden die eigenlijk zorg nodig hebben. Ik kon me niet voorstellen dat de politiek hiermee akkoord zou gaan. Tot mijn stomme verbazing is dat echter wel gebeurd, en viel in januari 2018 ook deze hoop in duigen.

Het falen van de rechtstaat doet me enorm veel pijn. Ik ben zo extreem teleurgesteld in het hele rechtssysteem. Dat klinkt overdreven, echter, in de praktijk blijken de juridische klachtenprocedures een wassen neus te zijn, en de politiek negeert de mensenrechten uit het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen. Dat had ik echt nooit verwacht in Nederland. De woorden “falende rechtstaat” en “ongekend onrecht” resoneren daarom diep in mij. Ik heb er veel verdriet van dat de zorg geen zorg is, en het recht geen recht, en de rechtstaat geen rechtsstaat.

Na ongeveer 25 jaar juridisch procederen en bijna 20 jaar activisme tegen dwang in de GGZ, merk ik dat ik oprecht worstel met die falende rechtstaat. Mijn acties zijn namelijk gebaseerd op de veronderstelling dat ik in een rechtstaat leef. Het is soms heel moeilijk om nog hoop te houden dat er rechtvaardigheid zal zijn, en dat goede argumenten (zoals mensenrechtenverdragen) gehoor zullen vinden, en dat er een eerlijke afweging gemaakt zal worden.

Het feit dat er nu erkenning is voor het onrecht door de toeslagen affaire, geeft me de hoop dat er op een dag ook erkenning zal zijn voor het leed veroorzaakt door de GGZ doofpot.

Uitblijven van een remedie

Ik vind het erg wat de gezinnen is aangedaan door het Toeslagenschandaal. Het is ook goed dat zij gecompenseerd worden, en terecht dat er acties worden genomen ten aanzien van de verantwoordelijken. Wellicht is er ook nog een rol voor het College voor de Rechten van de Mens, want er zijn immers fundamentele rechten in het geding, zoals het recht op gelijkheid en non-discriminatie, en daar kan men niet lichtzinnig mee omgaan, vooral vanwege het karakter van systematische discriminatie op basis van afkomst. Dat is in Nederland strafbaar en verwerpelijk. Het anders behandeld worden vanwege een GGZ-label is ook discriminatie. En het discrimineren van meerdere kwetsbare groepen in de samenleving getuigt zeer zeker van een falende rechtstaat.

Maar ook het uitblijven van een remedie is cruciaal om een rechtstaat te doen falen. Mensen geven immers doorgaan wel aan wanneer er wat fout gaat, en proberen het vaak ook recht te zetten, maar er wordt zo vaak niet geluisterd naar wat iemand zegt, vooral wanneer er vooroordelen bestaan. En als je niet serieus wordt genomen, kan je je ook niet verdedigen. Grootschalige misstanden met veel slachtoffers, zoals de toeslagenaffaire, en ook de GGZ doofpot, zijn daarmee ook het bewijs van grootschalige discriminatie in het rechtssysteem.

Er is een probleem met het rechtssysteem zelf. Het Nederlandse rechtssysteem bedient vooral “de modale Nederlander”, en een diversiteit van mensen valt gemakkelijk buiten de boot als zij niet voldoen aan een stereotype plaatje. (Wederom kan ik ook uit eigen ervaring spreken: mijn hulpvraag aan een advocaat is voorheen wel eens afgewezen op basis van bijv. het niet hebben van een woonadres. Dus als dakloze was het toen onmogelijk om mijn recht te halen). Het systematisch uitsluiten van bepaalde groepen creeert een tweedeling in de maatschappij, want hierdoor raken bepaalde mensen bevoorrecht en anderen benadeeld, en dat veroorzaakt wrijving. Dit is waarom gelijkheid zo belangrijk is voor de hele samenleving. 


Ik voel die wrijving ook, en het ondermijnt het gevoel van gezamenlijkheid. Ook als ik kijk naar de toeslagenaffaire en denk: Waarom zij wel? Waarom de GGZ niet? Ik gun het de gezinnen dat ze gecompenseerd worden, maar ik kook van binnen omdat ik de rechtstaat zo hypocriet vind. Ze erkennen het ene wel, en het andere niet. Ik probeer al zo lang om gehoor te vinden, en ik ben echt niet de enige. Na zoveel mislukte pogingen zakt me de moed soms in de schoenen. Ik voel wat het onrecht en de rechteloosheid met me doet. Het maakt me boos en verdrietig. En om dan te zien dat anderen wel erkenning vinden voor hun leed, geeft een gevoel van minderwaardigheid en afstand. En waar kan je heen als het rechtssysteem niet werkt? Het was fout wat ze deden en ik ben beschadigd. Ik kan het niet accepteren. Men kan toch niet verwachten dat ik wegkijk van onrecht en het laat voortbestaan? Het moet opgelost worden. Dwang moet stoppen. Niemand zou zulke dingen nog mee moeten maken. Er moet geleerd worden van de fouten, zodat de wereld in de toekomst beter wordt. En mijn stem telt toch ook? Wat moet ik doen om gehoord te worden??  

Ik ben niet de enige die zich zo voelt. Terwijl de rechtstaat faalt, worden er veel mensen gekwetst. Talloze groepen zijn niet eens in beeld bij het rechtssysteem, puur omdat het bijvoorbeeld zeer moeilijk kan zijn om een bereidwillige advocaat te vinden om hen bij te staan. Denk bijv. aan dak- en thuislozen, migranten, GGZ clienten, minderjarigen, mensen met beperkingen, werklozen, mensen met taal- of cultuurbarrieres enz. 


Ondertussen blijkt het aantal incidenten en de overlast op straat toe te nemen, zoals enerzijds ‘verwarde personen’, jongeren met messen, boze menigtes, maar anderzijds ook toenemend politiegeweld, stijging in dwangopnames, en steeds meer regels. Het lijkt alsof er een soort verharding zichtbaar is door alle lagen van de samenleving heen, waarbij toenaderen, uitpraten en oplossen niet genoeg prioriteit krijgt. Het probleem zit niet in een bepaalde sector of een specifieke groepering, zoals de Belastingdienst, de gezinnen, of de GGZ. Het is een probleem van de samenleving. De “incidenten” staan niet los van het geheel. Elke reactie heeft een oorzaak.

En misschien is een harde aanpak sowieso nooit een goed idee. Een harde aanpak werkt doorgaans averechts, omdat het voorbij gaat aan de onschatbare waarde van dialoog, contact en herstel, alsook de menselijke maat. Zowel de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende machten weerspiegelen de voorbeeldrol die de overheid vervult, en als deze organen een harde aanpak uitdragen, heeft dat een weerslag op de gehele samenleving, en dat kan leiden tot hetzes zoals de toeslagenaffaire of de GGZ doofpot, waarbij er geen oog meer is voor de persoon.

Enkel in een falende rechtstaat ontstaat de roep om een harde aanpak. In een werkende rechtstaat zouden problemen op respectvolle wijze het hoofd geboden worden, met respect voor ieders rechten, en gericht op maximale kansen voor eenieder. Elke persoon heeft recht op een gelijkwaardige respectvolle bejegening.

De menselijke maat

Het verslag “Ongekend Onrecht” concludeert dat er oog moet zijn voor de menselijke maat c.q. het toepassen van maatgevoel. De toeslagenaffaire is slechts een fragment van de falende rechtstaat, echter de roep om menselijk maatwerk is universeel, en zien we ook terug in de GGZ en andere sectoren. Ook het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen vraagt om maatwerk voor inclusie. De algehele menselijke diversiteit vraagt sowieso om maatwerk.


Het falen van de rechtstaat vraagt om een inhaalslag. Het rechtssysteem kan niet blijven zoals het nu is. Op het gebied van dwang in de GGZ schieten zowel de wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende machten tekort in het beschermen van de grondrechten. Er is een grote verandering nodig in de rechtspraak, in lijn met de mensenrechten zoals o.a. het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen.

De Grondwet (artikel 94) stelt:  “Binnen het Koninkrijk geldende wettelijke voorschriften vinden geen toepassing, indien deze toepassing niet verenigbaar is met een ieder verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.” Dit betekent dat in het licht van de internationale bepalingen, o.a. de Wet Verplichte GGZ niet gebruikt mag worden als grond voor vrijheidsbeperking in de zorg, omdat daarmee de facto wordt afgeweken van de bepalingen uit het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen. Om de Nederlandse standaarden inzake vrijheid en marteling in lijn te brengen met de internationale standaarden, is het nodig om de nationale wetgeving, zoals de Wet Verplichte GGZ, de Wet Zorg en Dwang, en de Wet Forensische Zorg, te amenderen met de bepalingen uit het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen. De dwangwetten dienen dus vervangen te worden door zorgwetten, met daarbij dezelfde waarborgen als andere zorg, zoals het recht op volledige en betrouwbare informatie, het recht op vrije geinformeerde keuze en het recht om zorg te weigeren.

Verbod op dwang in de zorg

Een verbod (moratorium) op alle dwangtoepassingen in de zorg is dus nodig, hetgeen duidelijk maakt hoe groot de schrijnende tekorten aan goede ondersteuning zijn, met name in acute crisis situaties. Een “gebrek aan alternatieven” is geen legitieme reden om mensenrechten te schenden door dwangtoepassing. Er zijn ook plaatsen waar het wel lukt om dwangvrije ondersteuning te bieden, crisis te voorkomen, en dwangvrij te de-escaleren. Ieder mens heeft recht op de hoogst haalbare standaard van lichamelijke en geestelijke gezondheid. Dwangvrije ondersteuning is de nieuwe norm. Enkel zorg en ondersteuning op basis van vrije geinformeerde keuze is legaal.  

De Wet Verplichte GGZ, de Wet Zorg en Dwang, en de Wet Forensische Zorg zijn allen in strijd met het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen, en dienen als onuitvoerbaar te worden beschouwd. De bepalingen uit het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen zijn amendementen voor deze wetten en bieden het nieuwe kader waaraan getoetst dient te worden. Het recht op gezondheid is onderhavig aan progressieve realisatie waarbij rekening wordt gehouden met de beschikbare bronnen, echter, het vrijheids-element in het recht op gezondheid valt onder de politiek-civiele rechten (grondrechten) waarvoor geldt dat gestreefd dient te worden naar onmiddellijke realisatie. Dit betekent dat de rechtsprekende macht per direct dient te stoppen met het toestaan van dwang, en geen Crisismaatregel of Zorgmachtiging meer mag uitvaardigen.

In plaats van de client te dwingen zich te schikken naar de voorkeuren van de zorgaanbieder, dient het rechtssysteem juist de zorgaanbieder te bewegen om zich te schikken naar de wensen van de client.

Psychosociale ondersteuning hoeft niet gebonden te zijn aan een vaste locatie, maar kan in principe overal verleend worden. Gedwongen opname is dus achterhaald. De nieuwe focus ligt bij gelijkwaardige inclusie, welzijn en maatwerk. Wachtlijsten ondermijnen preventie en dragen bij aan escalatie en crisis. Het zorgaanbod moet zo snel mogelijk op peil gebracht worden.

De deuren van instellingen moeten geopend worden zodat mensen vrij zijn om te gaan (of komen). Experts, vrijwilligers, en/of mensen uit het eigen netwerk kunnen helpen om mensen te bevrijden uit dwangsituaties zoals Zweedse banden en isoleercellen, en helpen om alternatieven realiseren, waarbij de wens van de client en maatwerk voorop staan, om zodoende de client te ondersteunen bij welzijn, herstel en empowerment, en gelijkwaardige inclusie. Er dient voldoende budget beschikbaar te zijn, met urgentie, om een reeks van vrijwillige ondersteuningsopties te realiseren, om aan alle zorgvragen in de samenleving te kunnen voldoen. Kennisontwikkeling en training op het gebied van dwangvrije ondersteuning is eveneens nodig.

Erkenning en remedie van misstanden in de GGZ

Klachten over de GGZ dienen stuk voor stuk serieus genomen te worden, en toetsing zal plaatsvinden in lijn met het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen. Ook dienen alle slachtoffers in de gelegenheid te worden gesteld om hun klacht alsnog in te dienen, omdat dit voorheen niet of nauwelijks mogelijk was vanwege de achterhaalde dwaling van het rechtssysteem.

De GGZ doofpot is geen geheim, en de machthebbers beseffen wellicht inmiddels ook wel dat het zinloos is om het onrecht te ontkennen. Herstel van de rechtstaat is nodig, per direct, net als de slachtoffers van het toeslagenschandaal.

Dus wij, slachtoffers van dwang in de zorg, verzoeken de verantwoordelijken om, in navolging van de toeslagenaffaire en met het oog op gelijkheid en non-discriminatie, actie te ondernemen en de GGZ-doofpot open te breken. Het is de hoogste tijd dat de slachtoffers van dwang in de zorg ook erkenning krijgen voor het zware leed dat ons is aangedaan.

“Zoiets mag nooit meer gebeuren”, zei de demissionaire premier Mark Rutte over de toeslagenaffaire. De slachtoffers van dwang en mishandeling in de GGZ willen nu eenzelfde soort welgemeende excuses, erkenning, remedies, sancties en compensatie voor de mensenrechtenschendingen in de GGZ.

Elke dag dat dwang in de zorg toegepast wordt, is er een te veel. Voor de meeste politici is 24uur snel voorbij, maar 24uur in Zweedse banden of een isoleercel duurt enorm lang en kan een levenslang trauma opleveren, omdat je juist niet verwacht dat hulpverleners zoiets doen, waardoor de laatste hoop op begrip als het ware ook weg-ebt. Dwangtoepassing is mishandeling en kan geen zorg genoemd worden. Beschaving lees je af aan de manier waarop een samenleving met zijn zwaksten omgaat. En als er een lid van de samenleving lijdt, dan lijdt de samenleving als geheel.

Genoeg is genoeg. Het is 2021.

Als Nederland nog een rechtstaat is, dan kan het GGZ leed niet langer ongezien blijven, en zal er erkenning vanuit de wetgevende, rechtsprekende en uitvoerende organen moeten komen, omdat het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen ons daartoe verplicht. Maar ook vooral om recht te doen aan elke burger, en om de rechtstaat te herstellen, en om daadwerkelijk lering te trekken uit de gemaakte fouten. Het is tijd voor een historische revolutie in de GGZ, alsook een hervorming van het rechtssysteem om discriminatie en schending van mensenrechten uit te bannen.

Falende rechtstaat!

Beschamende misser van het rechtssysteem!

Zoiets mag nooit meer gebeuren!

[1] Artikel: Waarom gedwongen GGZ behandeling verboden moet worden, (29 maart 2016)

[2] Artikel: “16 jaar oud, depressief en gemarteld in de psychiatrie”

[3] Artikel: “Gender interrupted by forced psychiatry”,

Mind the gap. COVID-19 vaccination in institutions while existing injustices exacerbate

The following blog post was published in 4 parts as a guest blog on COVID19 on the website of the European Disability Forum (EDF) under the section: Disability Realities:  This is the full text.

Mind the gap. COVID-19 vaccination in institutions while existing injustices exacerbate

By Jolijn Santegoeds, 9 December 2020

The issue of vaccination of persons with disabilities in institutions brings many thoughts and questions. The prioritizing of access to vaccination by persons with disabilities in institutions is understandable. While the vaccination of persons with disabilities in institutions may sound like a simple solution, in practice, it is far from simple. The free and informed informed consent on vaccination of persons deprived of legal capacity and liberty must be guaranteed. The practical roll out of vaccination in mental health institutions will require a careful approach. The role of the pharmaceutical industry in the mental health sector may also carry some important lessons. Vaccination alone is not enough. The safest option is deinstitutionalization.  

Human rights emergency in mental health institutions

Covid has sharpened inequalities and has deepened human right violations.

All over Europe, mental health care is nowadays stripped off from the gains of past decades in terms of the availability of supportive therapies, social activities, leaves and visits. The core character of institutional settings have reverted back to confinement and medication, as if the mental health system lapsed back into the past century.

The situation is even worse in many places in Central and Eastern Europe, where the availability of supportive therapies in institutions had never been realized even before the pandemic, and in numerous places the the living conditions of persons in institutions are horrendous, with groups of people confined in degrading conditions, even lacking basic hygiene measures. (See e.g. Bulgaria[1], Ukraine[2])

Even before the pandemic, there was a pre-existing human rights emergency in many institutions, with numerous practices amounting to torture and ill-treatment, including large scaled preventative and arbitrary detention, the administration of mind-altering medication without consent, seclusion and restraint, even cage beds in some countries, and forced ECT (electro-convulsive-therapy). On top of that there have been repetitive scandals in the mental health sector of e.g. exploitation, unbearable neglect, and systematic sexual abuse, as well as persistent complaints about the harm done by psychopharma. In addition, the staff in institutions is usually tasked with arranging the institutional routines and has generally little time for individualized personal support. Even before the Covid pandemic the situation in the mental health case sector demanded urgent remedy.

Even before the pandemic, there was a call to abolish such institutions, and abolish forced treatments and any other practices which cause suffering and do not amount to recovery or wellbeing. Even before the pandemic, the neglect and torment in these places brought many people to tears, and repeatedly we, Europeans, said to ourselves this had to stop.

Covid doubled the emergency

Humanitarian crisis such as war, disaster or pandemic have shown to be absolutely devastating to the conditions in institutions, causing misery and suffering of the worst kind[3]. Considering that the mental health institutions were already unable to really meet the needs of the residents, further constraints are obviously taking a horrible toll. The measures such as lockdown made existing atrocities worse. (see Covid Disability Rights Monitor report)

Confinement, regimes of overmedication, minimized human contact, no social visits and no monitoring. At the same time there is an increased contraction risk due to staff rotations, and an increased mortality risk[4]. So while the situation inside these mental health institutions is worse than ever, the decision was made to lock the doors, leave these people fully on their own in dangerous situations, unable to leave, and without monitoring. In all those months of lockdown measures, the people in institutions suffered the most by far. Their lives have been frozen, while they were stuck at the bottom.

Deinstitutionalization during the pandemic

The only right thing to do now, is to make real and sustainable efforts to secure the rights of persons with disabilities. Overall this starts with protecting the very lives and basic living conditions. Practical tools and methods to achieve better living conditions are deinstitutionalization, ending forced treatments (including forced medication and Community Treatment Orders), involving persons with lived experience in the design and planning and transformation of services. The UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities (UN CRPD) offers a full set of human rights standards to be implemented.

Since the measures to protect against the covid virus will be in place for a prolonged period of time, action must be taken to transform the way support is given to persons with disabilities. The risk of contracting covid is not depending on the type of disability, it is dependent on where you live and how many people you are in contact with[5]. Deinstitutionalisation is the safest option.

There are actual developments which show it is possible to deinstitutionalize during a pandemic[6], without sending people away empty handed. Investments should be made in supporting independent living and family type care, which is far more adaptive to the individual needs of the person than living in institutional settings where the institutional interests prevail over the individual needs. The covid emergency once more underlines the increased risks and increased burden that people with disabilities face in seggregated settings. Also small group homes are not safe places, due to staff rotation. Personal assistance is on average 6 times cheaper than institutional care, and safer in times of a pandemic. Without investing in the communities, existing problems like poverty and a lack of community based support will remain the driver for (re)institutionalization. Especially when considering the increase in poverty, unemployment and increased support needs resulting from the pandemic, the need for true investment in inclusive communities is evident.

Prioritizing vaccination for persons with disabilities in institutions

Although the risk of covid contraction depends on the number of contacts, there is an increased risk on severity of covid infection and case fatality for persons with various types of disabilities. In order to protect the most vulnerable people from contracting the virus, and to ensure that nobody is left behind in getting access to vaccination, there is a good argument to prioritize persons with disabilities in institutions in the vaccination roll out.

But vaccination cannot replace deinstitutionalization. The risks of living in institutions are more than evident, and no longer can such grave suffering and immense violations of human rights be left unremedied in Europe. Any vaccination programme must be accompanied by a deinstitutionalization programme.

In addition, there are many considerations to be made regarding the practical organization of vaccinations in institutions. This starts by reflecting on how the vaccination is positioned overall, followed by practical concerns about the actual vaccination process of persons in institutions, and e.g. how to ensure that all persons will have the right to decide about vaccination themselves, including those who are deprived of legal capacity and liberty under the current systems. It appears to be a very complex issue.

Concerns about pharmaceutical marketing and the medical model

The first concern arises when noticing the typical patterns deployed by pharmaceutical markets. This could be the elephant in the room. For persons with psychosocial disabilities, the mistrust towards the pharmaceutical industry is real for many people. It is the result of oppression over decades. As a person with negative experiences with psychiatric drugs, a number of concerns regarding the vaccine development and its market positioning got my attention. There are  differences and similarities between covid vaccines and mental health medication.

First of all, covid is a traceable virus and its vaccine is merely a medical intervention, unlike the mental health field where diagnoses are ‘defined’, and pharmaceutical products have varying effects on people, including very harmful, disabling and detrimental effects. The pharmaceutical industry never came up with a sense of responsibility themselves for the known harm caused by their mental health medication[7], including its administration under force, which left many people traumatized.

There is a substantial difference to the degree of evidence based science behind medical interventions compared to the mental health medication, which has a far less credible basis. The argument that a medical condition would require a medical response is shared by many people. The vaccine development in itself is therefore a logical response to the pandemic.

However, as an observation, the publicity on the covid vaccination shows a disturbing overlap with the mental health marketing model, especially by linking medication (vaccination) to economic output and liberty. While obviously, vaccination is a health issue, and not an issue of liberty or economy. The publicity should better focus on “what does the vaccine do to a person” instead of semantecs about “expected economic outcome of taking medication”. Economy is a different sector, and pharmaceutical products should not be linked to such claims. Vaccination is a health decision and as such it requires detailed information about possible and expected health outcomes.

To share a critical view: The “economic burden of disease”-model is actually a default marketing model of the pharmaceutical industry, focussed on portraying needs and importance of treatment and often positioning medication as only solution (medical model).The marketing model of the “economic burden of covid-disease” corresponds with the marketing of the “economic burden of untreated mental health”, creating a fearful and costly image, coupled by raising high expectations about the pharmaceutical products, such as the vaccines efficacy above 90%. Obviously, the pharmaceutical industry represents the medical model, and as such, they act in a tunnel vision of promoting medication, as seemingly “quick solutions”, pushing any alternatives to the shadows.  And indeed, when you ask the medical sector to come up with a solution for the pandemic, it may not be surprising they come up with a medical tool. And indeed vaccination could actually be an effective way to prevent and reduce the spread of the pandemic.

Yet, the alarming part is that in parallel with the horrendous situation in institutions under Covid measures, the pre-existing situation in mental health institutions already highlighted the risks of a singular focus on the medical model, and on risk-management instead of ‘recovery-management’, forgetting to focus on quality of life, merely locking people up, claiming how vulnerable they are without medication. In parallel, the focus on vaccination and lockdown-measures is currently similarly overshadowing the quality of life in institutions.  Perhaps it is good to stay critical to the developments. Similar to the mental health advocacy, a strategic critical counterpressure to ensure balance of perspectives may be needed, especially when noticing the striking overlap of market positioning and medical model tunnel vision, which seems to leave out the human rights context of those concerned, deliberate or not. 

Concerns about possibly ‘partially experimental’ vaccines on persons with disabilities

Another concern regarding the role of the pharmaceutical industry surfaces in the practical choice to prioritize persons with disabilities for receiving the first batches of vaccination. Considering the fact that the development of the vaccine was done under extreme time pressure, and testing processes were speeded up, the vaccine may not feel equally safe to all people, and some would call it ‘partially experimental’ vaccines. Vaccination will require trust in the integrity of the sector. Subjecting persons with disabilities to the first batches of possibly ‘partially experimental’ medication evoked many thoughts about whether this is coincidentally resembling scandals of medical and scientific experimentation on this group of persons, or whether it presents a genuine act of caring. An indicator of integrity could be whether actions be taken to prevent any harm, such as guaranteeing the free and informed consent of each individual.  (also see next page)

Vaccination alone is not enough

And while millions of euros go to the pharmaceutical industry, people are stuck in institutions devoid of humanity. Their heightened risk to covid contraction is defined by the fact that they are institutionalized and therefore exposed to a higher number of contacts, while their lives have been put on hold under terrible circumstances. This is at its core a social injustice. Yet the vaccine will not remedy this social injustice. The pre-existing human rights violations such as deprivation of liberty under horrible conditions will continue also after vaccination. What does it mean to save a life? It is time to step up to the next level, and take action to end institutionalization.

What if we would invest the same commitment to making the society safe and inclusive for all, and besides vaccination, also focus on deinstitutionalization, hygiene, healthy living, personal protection, and smart inclusive solutions? Politicians have shown it is still possible to travel with hygiene and protection measures, so why not make efforts for everyone’s freedom?

Can we restyle the community, instead of detaining ‘the vulnerable’? Did the lockdown of institutions save lives, or did it mostly wreck lives? What if we will make limitless efforts for inclusion instead of exclusion? Can we do it better from here?

Broaden the approach: A social approach to the covid emergency.

Next to the medical model approach to covid, which currently entails waiting for the vaccine, there is also a social approach, aiming at safe inclusion and equality, leaving no one behind.  Deinstitutionalization is the first step, and urgent policies should enable people to move out of institutions. Budgets and systems be ready for organizing community based support, relocate institutional resources to community based support, person centered, with personal assistance and budgets to enable independent living or family type care, in line with the person’s will and preferences, with equal opportunities.

The social model of covid is also important when thinking about the right to say no to vaccination. E.g. What would happen if a person in an institution refuses the vaccination. Would that have reprisals to liberty, making it more or less a Community Treatment Order where liberty is conditional to medication? This also applies to staff who may face requirements of vaccination by their bosses.

In case of refusal, the alternative would probably be to cope in the way as prior to the vaccine, and e.g. wear masks. If only non-vaccinated people will wear a mouth mask, it may lead to discrimination. Since the vaccine may not protect 100%, it could be advised to still wear a mask until the virus has reduced enough. Then the masks would just be in place a bit longer, making it invisible who got vaccinated or not.

Taking into account the need for deinstitutionalization, the need to reduce risks also for the future, and the right to free and informed consent on vaccination, including the right to refuse vaccination, it is evident that vaccination cannot be the only action undertaken to counter the covid-19 pandemic. Deinstitutionalization and full realization of the UN CRPD is the only way to protect the world from similar ravages in the future.

Practical concerns about free and informed consent in vaccination in institutions

In order to make decisions, people need information about the options and consequences, and some persons may have support needs in understanding the information or in identifying their preferences. However, if the person is deemed incapable (which may be often the case in institutions), and while taking into account the existing oppression, it may be hard to have a meaningful conversation with the staff. In a worst case scenario people may not even be informed but just rounded up not knowing what is happening, or assuming it is just any medication. And in fact, institutions may have undue influence since they do have a stake, e.g. simplifying policy making with mass vaccination.

Any instance of vaccination mispractice should be reported, and the place to report mispractices should be known to the public. Abuse may include: influencing decision-making, denying or forcing vaccination, reprisals or manipulation, unfriendly service.  Active monitoring is recommended, e.g. interviewing people in institutions about the process of decision making and vaccine provision.

Perhaps the staff in institutions may not be the right ones to communicate or administer the vaccination. Especially in the context of forced placement and forced treatment, the staff in the institution may not be fully trusted by the users, and existing conflicts between staff and user can give complications (e.g. default rejection). Persons in restraint and seclusion are probably devoid of any social relation that would enable them to have a meaningful conversation with any of the staff. External persons, such as NGOs could perhaps come in as a neutral person to discuss this particular decision on vaccination. Moreover, all persons under forced treatment, forced placement and guardianship need to be contacted by a neutral person for the purpose of decision making on vaccination, since the element of involuntariness indicates they have a current disagreement with their existing network. The persons under guardianship, forced placement or forced treatment should be free to appoint their own assistant or person of trust to communicate their choices. Perhaps monitoring bodies, NGOs, other social service staff etc. can be useful to enable persons to make a decision independent from the guardian or institution. In some institutions this would be hundreds of persons.

Especially in neglected places, where meaningful conversations are unikely to happen, it may be crucial to bring the necessary information inside actively, targetted to the users. It could also give staff a guidance in how to deal with the situation, how to have this conversation. For the purpose of information inside institutions, perhaps a video could be made, to inform people in institutions of their rights and what is at stake with the choice of vaccination. People and groups could watch the video, and be informed. This could alleviate the staff, who can still engage in individual support.

Another suggestion is a local decision support council to support the users in the the decision making process and assist with information and consultation, e.g. comprising NGOs or family members.

The information provided to people inside and outside the hospital should be the same. Many persons with psychosocial disabilities are able to understand also general and complex information, and keeping this away from them may cause mistrust. Regular news or information should be provided and be available in the same detail as to others (and people can decide for themselves if they want to read it or not). Simple information should be provided in addition. Witholding information causes distrust and is illegal.

Vaccination process

Perhaps, in practice a vaccination team may enter an institution to perform the vaccinations there, or a box of vaccinations is distributed to hospitals. This could lead to a number of problems. In fragile systems, boxes with vaccines could even be stolen and never reach the persons with psychosocial disabilities, especially in places where exploitation and abuse of patients is wide spread and unremedied. In case of a visit of a vaccination team, persons could be pressured to make urgent decisions while the team is there, or being told it is their only chance (now or never). The residents should be informed well in advance when the vaccination would be possible, to be able to make their own decision, which may take some time to weigh to pros and cons.

If a person is in a crisis, it may not be the right moment to discuss or administer vaccination. A person with an acute psychosis or being overmedicated may actually not remember it afterwards. This cannot be handled lightly. Enough time and support must be given to the decision making processes. If the vaccines would just be available at the institution, it could allow for “vaccination whenever the person is ready”, yet the mere distribution of boxes could also lead to unmonitored practices and undue influence, especially since disregard for legal capacity of residents inside institutions is often deeply rooted and embedded in cultures, and unlikely to change without making any exceptional efforts.

Especially in regards to persons under full and plenary guardianship, forced placement or forced treatment it may not be wise to just let institutions handle the vaccinations themselves, and it would be better if the process was embedded with external safeguards.

Specific needs

The idea of a simple uniform procedure with mass line ups or quick group injections cannot be applied, since all the residents have the right to free and informd consent, and they have individual needs as well. The actual diversity inside institutions is wide ranging and very mixed in practice.

People in institutions may have certain individual needs during vaccination, e.g. based on a disability (e.g. going slowly step by step, needing a support person, feeling safer not being alone in the hours after vaccination), but also regarding culture (customs) or gender (e.g. gender based violence). These needs are often intertwined with psychosocial disability, and must be accomodated in line with the will and preferences of the person. E.g. after gender based violence, a gender preference regarding nurses who administer the vaccine may be perceived as a need rather than a preference. A person with a phobia for germs may not feel comfortable in group line ups. When a person is desoriented, perhaps the vaccination can be made a memorable moment, e.g. unlike regular injections, or e.g. distribute certificates of proof. Each person is unique. In practice this will mean that a careful approach, enabling variety and flexibility is needed, to adapt to individual needs.

When a vaccination team visits an institution, they should probably visit more than once, in case people need more time for the decision. The team could announce immediately that they will come back at another date, in case people have not made their decision yet. This will also allow persons in very severe mental health crisis to possibly recover before making the choice in a more calm state. Psychosocial disabilities are characterized by fluctuations, and e.g. moodswings may cause a person to make a choice and think differently about it the next day. In case the person rejects the vaccine and later changes their mind, this should be possible. The vaccination preferrably should not be a “one day event”. A proper and respectful vaccination process requires sensitivity to individual needs.

The vaccination roll out in institutions needs a hybrid mix of hospital staff and external parties to bring the needed level of communication and trust, and to ensure a fair process to the participation of residents in the decision making and vaccination process.

After vaccination, people may also need a debriefing and follow up on how they feel. They cannot be left neglected directly afterwards, ‘as if nothing happened’. They could have side effects or an allergic reaction, or feel scared or anything else. Most of all, they cannot be left in the current conditions in institutions, exposed to a range of human rights violations and neglect. This time, their lives must be saved for real.

Combine vaccination, with decision support, monitoring, alleviation and deinstitutionalization

Any vaccination programm in mental health institutions should be coupled with a support system for decision making, and a deinstitutionalization programm.

Visiting institutions for vaccination should be combined with monitoring, which can start with simple observance of the living conditions, and e.g. ranking the priority for deinstitutionalization, alleviation and urgent action on a scale 1-5 (1 = immediate action or abolition, 5 = voluntary and acceptable). The ranking can be done per person, per group, per institution, and will enable follow up action.

In order to react instantly to some of the inhumane conditions in institutions, an alleviation budget must be present to lift the most pressing burden currenly imposed on the residents of institutions. Alleviation could comprise urgent action to ensure dignified living conditions, sanitary and hygiene provisions, food and healthy living, personal protection such as masks and so on. It also comprises ending solitude and neglect by e.g. psychosocial support, therapy options, enabling outdoor activities, social activities. This is the moment for true saviour.  

A moratorium on new admissions is needed, and community based support must be readily available. Doors must be unlocked so that people are free to leave. Support should be disconnected from location, and be free from coercion. Everybody can flourish with the right kind of support.

There must be a timely follow up action to vaccination in institutions. Vaccination must mark the start of extended efforts at all levels, united in the priority to end institutionalization and to improve the quality of lives of those concerned. The united push for deinstitutionalization during the covid-tragedy with all its utmost darkness brings a thin ray of hope that amidst of all the hurt also something positive could emerge in the form of a historical development of human rights as part of the human response to the grave and systematic suffering in institutions.

Let the vaccination process be the start of truly supporting the lives of persons with disabilities, and ensure no further harm is done to this group, and not abandon them again after vaccination, but ensure they have a life worth living.

What if the vaccination team would be a rescue team, to free the people from the shackles?[8]

A social twin track approach to vaccination

The roll out of a vaccination programme actually offers the opportunity to reach out to each citizen, to check if every person is okay, and to offer support where needed. The process of administering or inviting each person for vaccination, could be used to identify other needs simultaneously, e.g. by adding other professions or dimensions to the vaccination roll out, such as mechanisms for poverty relief or screening for other needs, turning the vaccination roll out into a hybrid holistic health protection programme.

As a result of the pandemic and pre-existing situations, people may be exposed to very hard circumstances and conditions, and have other pressing needs besides a vaccination. Currently, the vaccination process could offer a window of hope to people in need, from victims of domestic violence to those facing poverty, from persons subjected to coercion to persons left in unbearable neglect. People may actually be hoping to find relief out of urgent problems their lives. It would be painful if the vaccination team would just leave after giving the vaccination, giving the impression that a life was saved, while leaving the person under circumstances that need urgent remedy.

Health extends beyond vaccination

The vaccination process could be strengthened by adding other expertises, and focus on saving lives holistically. In fact, a holistic approach to health should be the norm. The WHO constitution states: “Health is a state of complete physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.” The UN CRPD calls for the removal of barriers that hinder full participation. In addition, the current situation under the covid pandemic demands taking action on many levels to protect the health of the population as a whole[9]. Community based services and mental health programmes have been disrupted while people suffer under the impacts of covid[10]. To really safeguard health, the vaccination process should reach out further than just the medical model, and encompass sensitivity to other needs as well.

Sensitization to individual needs

The vaccination process could e.g. be sensitive to spot personal needs regarding poverty, domestic violence, loneliness, disability and support, household, unemployment, broken business, housing needs, education needs, discrimination, cyber bullying, suicidal thoughts, substance abuse, etc. In institutions specific attention needs to be given to human rights abuses such as the use of restraints, solitary confinement, forced drugging, forced ECT, detention in institutions, and other practices that are in violation of the UN CRPD. Human rights violations must be brought to an end immediately. In this way, the vaccination team could become a rescue team, and the social approach to vaccination could bring us closer to a world with human rights for all.

The vaccination process gives the opportunity to reach out to those who are in need, and enable community based support. It could e.g. start with a questionnaire to spot people in need, or promoting a help line to mobilize support, or providing direct support or referral to specialized supports services and resources.

The needed attention to individual free and informed consent to vaccination, as well as realizing a decision making support mechanism to ensure free and informed consent of persons deprived of legal capacity or liberty, would already mean a sensitization to the social context of the person concerned prior to vaccination. On top of that, a further social approach must be added to the vaccination process, to ensure every citizen is safe, and nobody is left behind with unmet needs.

While governments invest in damage control to the business sector, there is a clear need to also invest in supporting people everywhere to fulfill their basic needs and to prevent harm to their health, including mental health and suicide prevention[11]. To support each life, regardless of the type of needs, would be an act of equality and non-discrimination.

Holistic health protection

And while covid spreads sadness and fear, people hang on to the hope that times will get better, and that the world will build back better post covid. A holistic health protection programme would reflect a fuller notion of the right to life and the diversity of needs. A vaccination roll out twinned with a proactive outreach programme aimed at providing supports where needed, could actually save lives, and increase resilience, and may as such give the feeling of hope, emergence, growth and new possibilities towards overcoming hard times. A holistic health protection programme, connecting the vaccination process to the identification and relief of urgent needs, could potentially reach the most marginalized, those furthest behind, or those who may not be able to find support on their own. Such a twin track approach is practical and useful for sustainable development.

Moving to a better future

Especially now, it is important to bring out humanity’s best side, and do more and do better. Fighting the pandemic is not only the work of health care professionals, it is a job of us all, to ensure that every person is well. Nobody has to be jobless if they are willing to support another. Also, modern technologies offer new possibilities of remote support and remote monitoring. With concerted efforts based on the UN CRPD, nobody should have to live in an institution, and certainly not be tied up or coerced. The burden of the lock down measures can be spread more equally. It is time to make efforts for the freedom and the rights of persons with disabilities on an equal basis with others.

The vaccination process offers a window to reflect on approaches to health protection. The vaccination roll out could be used to simply administer injections under the medical model of covid. Yet, the actual health needs of the populations are going beyond a vaccination only. So when the vaccination process will need to be sensitive to individual needs anyway, then why should it not be fully sensitive to the diversity of actual needs, and take a holistic health approach, fully supportive of the right to life of each individual, regardless of the type of needs, and starting with those in the most disadvantaged positions.

Humanitarian investment

Economic crises in the past decade have been met with huge economic responses, where governments invested large sums of money in e.g. the banking sector, airlines, etc. to “save” these business entities. This was often at the expense of austerity cuts to the provisions for persons with disabilities, who were left to suffer without proper support while the exorbitant high incomes for company management remained in place.  And the human rights violations in institutions and in the community towards persons with disabilities have continued to exist, while the rest of society was enjoying an economic recovery. Yet, economy should serve the people, and not the other way around. Economists should use their skills to foster development, instead of using economy against us.

Now the world faces a humanitarian crisis, and we demand an equally big investment in humanitarian support. Every life is worth saving. It is time to reach out to those who are in the most horrible conditions. For example the situation in Bulgarian “social care homes”[12] cannot be left unremedied any longer, and the plan to close these institutions by 2027[13] is by far not enough, as that is obviously an unacceptable time for persons to be tied up in metal chains! Immediate release is needed, in every country in Europe. Nobody should live in shackles. All over the world people are freed by NGOs from shackling. Europe must do the same. 2021 should be the year of liberation from the pandemic, yet also from endemic human rights violations against persons with disabilities.

The vaccination process and the covid pandemic as a whole force us to think about what it means to have a life, and what it means to save a life. Even before the covid pandemic, the UN CRPD urged states to take action to end the marginalization of persons with disabilities. The current humanitarian crisis only increases the need for humanitarian investment.

The fact that the world can actually change is unfortunately also illustrated by the covid pandemis, and moreover the world’s response thereto. It is now time for the awareness that we can and must do better to protect the lives of persons with disabilities. The vaccination process could be a starting point to ensure eveyone has a life worth living.

What if the vaccination teams would really comprise a social rescue team?

Could we make the world a better place?









[9] COVID-19 Disability Rights Monitor (

[10] The impact of COVID-19 on mental, neurological and substance use services (

[11] In Japan, more people died from suicide last month than from Covid in all of 2020 – CNN

[12] Council of Europe anti-torture Committee urges Bulgaria to stop physical ill-treatment of psychiatric patients and social care residents and to immediately cease the shameful practice of using chains as a means of restraint – 2020 News (

[13] Bulgaria to close 28 mental health facilities over ‘unacceptable’ conditions | Daily Sabah

Bericht voor de Eerste Kamer: Waarom wetsvoorstel Verplichte GGZ verworpen dient te worden


Op maandag 15 en dinsdag 16 januari 2018 vergadert de Eerste Kamer plenair over de Wetsvoorstellen Verplichte GGZ (WVGGZ), Zorg en Dwang (WZD) en Forensische Zorg (WFZ). De vergadering is openbaar toegankelijk. Zie de agenda hier:

De beslissing die de Eerste Kamer zal nemen over het afkeuren of goedkeuren van de wetsvoorstellen Verplichte GGZ, Zorg en Dwang, en Forensische Zorg zal bepalend zijn voor de toekomst van de zorg en de mensenrechten in Nederland.

De Eerste Kamer heeft een controlerende taak, en controleert vooral de hoofdlijnen van beleid en de onderlinge samenhang van de verschillende regeringsplannen. Kerntaak van de Eerste Kamer als medewetgever is de kwaliteit van de wetgeving toetsen op rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid (toetsingscriteria) en het controleren van de regering. Vaak hoeft de Eerste Kamer niet in te grijpen. De Eerste Kamer neemt het overgrote deel van de wetsvoorstellen aan.

Echter, de voorliggende wetsvoorstellen Verplichte GGZ (WVGGZ), Zorg en Dwang (WZD) en Forensische Zorg (WFZ) zijn inmiddels al achterhaald door voortschrijdende inzichten mbt zorgkwaliteit en rechtspositie. Bovendien zijn deze wetsvoorstellen in strijd met het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen. (Wellicht kon dit gebeuren omdat de wetsvoorstellen zijn opgesteld voorafgaand aan de Nederlandse ratificatie van dit VN-Verdrag in 2016). Het is nu de bijzondere taak van de Eerste Kamer om deze wetsvoorstellen af te keuren op basis van de toetsingscriteria (met name rechtmatigheid).

Hieronder volgt een uiteenzetting.


Waarom wetsvoorstel Verplichte GGZ verworpen dient te worden.
(eenzelfde analyse is van toepassing op de wetsvoorstellen Zorg en Dwang en Forensische Zorg)

Er is al eeuwenlang verzet tegen gedwongen plaatsing in instellingen, opsluiting in isoleercellen, vastbinden met fixatie-riemen, het onder dwang toedienen van medicatie, gedwongen elektroshocks, en andere gedwongen GGZ behandelingen. Dit kan men niet negeren.

De incidenten rond Els Borst en Anne Faber zijn vreselijk tragisch, maar dit mag geen vrijbrief zijn om andere mensen met een psychiatrische achtergrond te stigmatiseren als “mogelijk gevaarlijk”. Er mag geen afbreuk gedaan worden aan het basisbeginsel dat eenieder onschuldig is totdat er bewijs is. Preventieve opsluiting op basis van vermoedens en onderbuikgevoelens zijn niet acceptabel in een democratische rechtsstaat. Het is uiterst belangrijk om rechtvaardig en onbevooroordeeld te blijven, en om het hoofd koel te houden ondanks pijnlijke incidenten. Agressie en moord zijn niet voorbehouden aan psychiatrische patienten, maar komen helaas onder alle lagen van de bevolking voor. Clienten zijn veel vaker slachtoffer dan dader van een misdrijf.[1]

De ontstane discussie rond de omgang met “verwarde personen” is begrijpelijk, maar kent de verkeerde toonzetting (mogelijk omdat niet de GGZ-professionals, maar de handhavers zoals politie en gemeenten een grote rol spelen in die discussies). Het gaat niet over zorg, maar over overlastbestrijding. Feitelijk is deze hele discussie over “verwarde personen” een symptoom van tekortschietende zorg in de samenleving. Immers, wanneer goede zorg geregeld zou zijn, zou er niet zoveel ‘overlast’ zijn.

Wij, Stichting Mind Rights (,  gaan ervan uit dat de wetgever de oorspronkelijke bedoeling had, als impliciet basisbeginsel van deze nieuwe wetgeving, om kwetsbare personen ten tijde van een crisis of escalatie passende zorg te geven. Helaas kunnen we stellen dat de voorliggende wetsvoorstellen WVGGZ, WZD en WFZ niet de juiste middelen aanwenden om dit doel van goede passende zorg te realiseren voor de doelgroepen.

Dwang is geen zorg
Dwangtoepassing behoort tot de meest afgrijselijke dingen die mensen elkaar aan kunnen doen, terwijl goede zorg juist een van de mooiste dingen is die mensen elkaar te bieden hebben. Er is een fundamenteel verschil tussen dwang en zorg.

Bij dwangtoepassing wordt de stem van de client genegeerd, en wordt er over diens grenzen heengegaan. Soms worden clienten onder druk gezet met fysiek machtsvertoon, intimidatie en chantage, om zich niet te verzetten tegen de beoogde dwangtoepassing. Dwang werkt averechts op het welzijn, en leidt o.a. tot wanhoop, angst, boosheid en verdriet bij de client. Dwang leidt niet tot meer veiligheid, of herstel van de geestelijke gezondheid. Integendeel: Door lijden, onmacht, en een gebrek aan ondersteuning, nemen de risico’s op toenemende psychosociale problemen, escalatie en strijd toe. Dwang is het tegenovergestelde van zorg.

 Dwang maakt zorg onmogelijk
Dwang is contraproductief voor geestelijke gezondheid en zorg, en betekent een “contactbreuk”. Aan de ene kant door de verpleging die stopt met pogingen om te communiceren of ondersteuning te bieden, en die hun toevlucht nemen tot gedwongen interventies. Aan de andere kant door de onderworpen persoon, vanwege gevoelens van onbegrip en trauma, hetgeen zinvol contact ondermijnt. Het is duidelijk dat goed contact en communicatie nodig zijn voor goede geestelijke gezondheidszorg. Het einde van communicatie, zoals gebeurt door dwang, is een bijzonder schadelijke praktijk, waardoor betekenisvol contact, en daarmee geestelijke gezondheidszorg op zichzelf onmogelijk wordt. Onvrijwilligheid en echte GGZ zijn niet verenigbaar. Oprecht contact is immers noodzakelijk voor werkelijke GGZ-zorg.

Dwang leidt niet tot veiligheid.
Dwang draagt niet bij aan veiligheid of welzijn, maar leidt tot meer problemen, en is contraproductief. Dwang geeft schijnveiligheid. Echte veiligheid is de afwezigheid van strijd. Echt goede zorg draagt bij aan echte veiligheid, door de-escalatie en rust te brengen. Wat nodig is om de veiligheid echt te vergroten, is goede zorg, en geen dwang.

Psychosociaal welzijn is geen medische aangelegenheid.
Ook gedwongen medicatie wordt veelvuldig maar abusievelijk geclaimd als “enige behandel-optie”, en gedwongen elektroshocks worden circa 25-30x per jaar toegepast wanneer de persoon “medicatie-resistent” wordt geacht. Maar ook de biomedische benadering in de psychiatrie ligt enorm onder vuur en lijkt zijn tijd gehad te hebben. Er is na al die jaren nog steeds geen bewijs voor het medische model noch voor de psycho-pharmaceutische medicatie. Momenteel wint de sociale psychiatrie weer snel terrein. (zie bijv. de beroemde studie van prof. Jim van Os: ). Tegenwoordig is het heel normaal dat achterliggende sociale verbanden en ervaringen worden beschouwd bij bijv. angst, depressie, verslaving, psychose enz.

Dwang betekent een tekort aan zorg.
De GGZ-sector is van oudsher structureel verwaarloosd, en bezit niet de capaciteit om intensieve individuele psychosociale begeleiding te bieden aan al haar clienten (de voorgaande norm was groepsbegeleiding en dagprogramma’s, wat weer een eenvoudige manier was om orde te handhaven, waarbij afwijkend gedrag bestraft werd met dwangmaatregelen).
Gedwongen psychiatrische interventies zijn geen oplossing, maar een probleem voor geestelijke gezondheidszorg. De echte ontwikkeling van goede zorgpraktijken wordt al eeuwenlang ondermijnd door het bestaan van dwang, wat het mogelijk maakt om een crisissituatie hardhandig “weg te werken”, en de persoon achter te laten zonder daadwerkelijke zorg. De dure termen en vakjargon voor dwangtoepassing maskeren de feitelijke verwaarlozing en mishandeling. Clienten worden emotioneel en fysiek verlaten. Dat kan geen zorg genoemd worden.
Dit moet per direct stoppen.

Dwang is een overblijfsel uit het verleden
Dwang is geen wetenschappelijk-onderbouwde zorg-interventie, maar een akelig overblijfsel uit het verleden van de psychiatrie. Vroeger, in de tijd van de dolhuizen, waren alle opnames dwangopnames – er bestond geen vrijwillige GGZ- , en op die fundamenten van dat duistere dwangsysteem is de huidige psychiatrie gebouwd. Dit verklaart de enorme discrepantie tussen het doel en de middelen in de GGZ-zorg. En omdat het oude systeem nooit geheel ontmanteld is, blijft de GGZ over het algemeen een soort aanmodderende puinhoop. Maar toch is er hoop. Het KAN namelijk anders.

Goede zorg is mogelijk
Goede ondersteuning kan dwang voorkomen. Met een respectvolle bejegening en goede ondersteuning, kunnen problematiek en escalatie succesvol voorkomen worden, waardoor dwangtoepassing niet aan de orde is. Echte zorg is mogelijk. (zie bijvoorbeeld de succesverhalen van het Centrum voor Consultatie en Expertise, CCE, ).

Van dwang naar zorg
Echte zorg is aandacht voor de persoon achter het gedrag. Echte zorg is aandacht voor herstel en welzijn, de-escalatie, preventie en maatwerk. Echte zorg vereist oprecht contact en een vertrouwensbasis. Dwang verstoort de zorgrelatie. Dit voortschrijdend inzicht wordt ook door professionals in de zorg omarmd. Ook de overheid heeft tussen 2006 en 2012 structureel geïnvesteerd in landelijke projecten voor het terugdringen van dwang in de GGZ. Echter veel van deze projecten zijn stil komen te liggen na het beeindigen van de specifieke landelijke subsidie voor dwangreductie in 2012. Op andere plaatsen wordt er echter nog steeds gewerkt aan het uitbannen van dwang in de zorg (zie bijvoorbeeld het Dolhuys-manifest voor separeervrije GGZ per 2020, ).

Zorg-cultuur veranderen
Dwangtoepassing wordt dus breeduit beschouwd als een achterhaalde dwaling van de GGZ. Het hardhandig ‘corrigeren’ van mensen totdat zij ‘goed genoeg ’ worden bevonden is geen rechtschapen doel van de geestelijke gezondheidszorg. Het welzijn van de client dient centraal te staan. Innovatie van het zorgaanbod is nodig. Daarbij dienen ook de visie en de attitude te veranderen, teneinde een algehele cultuurverandering te bewerkstelligen[2].

Inspanning is nodig
In 2011 tekenden de GGZ-veldpartijen gezamenlijk een intentie-verklaring om dwang uit te bannen. (zie ). Maar ondanks dat alle veldpartijen in de GGZ in principe van dwangtoepassing af willen, neemt het totaal aantal dwangtoepassingen (RM en IBS) nog elk jaar toe. Wel zijn er op bepaalde locaties specifieke initiatieven voor dwangreductie, zoals de ontwikkeling van de HIC (High/Intensive Care psychiatrie, ), waarbij men eenzame opsluiting wil voorkomen door intensieve ondersteuning mogelijk te maken.  Aan de andere kant is er in de samenleving een enorme toename in ambulante dwang (voorwaardelijke machtiging), alsook in incidenten met “verwarde mensen”.  Om deze trends van toenemende dwangtoepassing te keren, is er een fikse inspanning nodig.

Regel “eerste redmiddelen”, in plaats van laatste redmiddelen
Dwang was gedurende de laatste 25 jaar al een “laatste redmiddel dat vermeden dient te worden, en zo min mogelijk gebruikt, omdat het namelijk geen therapeutische waarde heeft, en nadelig kan zijn” (grondslag uit MI-principles en wet BOPZ).We hebben allemaal kunnen zien dat het gebruik van het “ultimum remedium” desondanks al 25 jaar lang elk jaar verder toeneemt, en dat het huidige systeem van “zo min mogelijk dwang” dus niet werkt. Het structurele tekort aan “eerste redmiddelen” (zoals goede zorg en preventie) zorgt voor een groeiende toestroom naar het “laatste redmiddel”. Wat nodig is, is een investering in goede zorg, om zo de toestroom naar het “laatste redmiddel” te doen stoppen.

Weg met weerstand tegen verandering
Dat de praktijk “weerbarstig” is, en dat de cultuur “moeilijk te veranderen” is, is al meermaals geconcludeerd. Ondanks de inspanningen en de intentie-verklaring van de GGZ-veldpartijen om dwang uit te bannen, is er blijkbaar ook nog steeds een vrij invloedrijke groep die dwangtoepassing beschouwd als ‘noodzakelijk’. Zij kunnen zich blijkbaar geen andere methodes voorstellen, maar dat wil niet zeggen dat er geen alternatieven zouden bestaan. Wat nodig is, is “out of the box”- denken. Er zijn genoeg mensen die dit kunnen. Er is geen reden om deze weg niet te bewandelen.

Wetgevers: Regel zorg, geen dwang
De wetsvoorstellen over gedwongen behandeling dienen afgekeurd te worden. Het doel van de GGZ is niet: Kwetsbare mensen ruw behandelen, maar het doel is goede zorg verlenen, ook in crisissituaties. Er is een transitie nodig. Dwang in de zorg kan niet langer geaccepteerd worden.

Het argument dat specifieke wetgeving over dwang in de zorg een betere rechtspositie geeft aan kwetsbare mensen met een diagnose of beperking is onjuist. Wetsvoorstellen die dwang in de zorg mogelijk maken, het ontnemen van rechten faciliteren en het ‘toestaan’ om kwetsbare mensen op een ruwe wijze te behandelen, druisen in tegen de huidige kennis, tegen sociale opvattingen en tegen actuele burgerrechten. Dat is het tegenovergestelde van bescherming en zorg.

Belang van de client?
Wetsvoorstel Verplichte GGZ gaat niet over het welzijn van clienten. Het gaat over het inperken en ontnemen van rechten van clienten die eigenlijk zorg nodig hebben. Het gaat over afschuwelijke maatregelen, zoals isoleercellen en dwangmedicatie. Deze maatregelen zijn traumatisch en beschadigend voor clienten. Het wetsvoorstel gaat voorbij aan de daadwerkelijke belangen van de client, namelijk goede zorg. Het wetsvoorstel regelt geen daadwerkelijke zorg. De bestaande structurele zorgtekorten worden niet opgelost. De wetsvoorstellen focussen eenzijdig op het homogeniseren van de samenleving, en het hardhandig bestrijden van symptomen van onrust. De wetsvoorstellen bevatten enkel procedurele wijzigingen voor de systematiek en reikwijdte van dwangtoepassing, maar regelen geen daadwerkelijk aanbod van goede zorg of waardige ondersteuning. De mogelijkheden voor dwangtoepassing worden onder de huidige wetsvoorstellen nota bene verruimd, en harde limieten zijn er eigenlijk niet, dus alle denkbare vormen van dwang vallen binnen deze wetsvoorstellen, en dan is er niets meer illegaal en kunnen clienten ook niet meer klagen over onwettigheden.  Dit is zeer zeker NIET in het belang van de clienten zelf.

Dwang en hardhandigheid in de GGZ zijn totaal geen kwalitatieve, wetenschappelijk onderbouwde zorg-interventies, maar zijn een akelig overblijfsel uit het verleden van de psychiatrie. Het moet nu echt zachter en zorgzamer.


VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen

Dwang in de zorg is in strijd met de recente mensenrechtenverdragen, zoals het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen (CRPD, 2006)[3]. Nederland heeft het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen in juli 2016 geratificeerd. Verschillende VN-organen verduidelijken dat dwang in de zorg in strijd is met de mensenrechten [4], [5], ook als het gaat om Nederland[6]. Er is een verandering nodig.

In de geschiedenis van de GGZ stond opsluiting en dwang centraal, en inmiddels weten we beter. Dus nu moeten we het ook beter gaan doen. Een grote taak is toebedeeld aan onze generatie, om het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen uit te voeren. Een grotendeels onontdekte wereld ligt voor ons.

NB. Ambulante dwang is geen alternatief. Het gaat om een daadwerkelijke attitudeverandering van dwang naar zorgzame zorg.

Psychiatrie, cultuur en samenleving
Zoals gezegd is dwangtoepassing een akelig overblijfsel uit het verleden van de psychiatrie. Een diepere bezinning is nodig. Waar komt het GGZ-systeem vandaan en waar gaan we naartoe met de GGZ in Nederland.

De psychiatrie heeft een zeer duister verleden. Het moet worden gezegd. GGZ-clienten werden eeuwenlang als minderwaardig beschouwd en fysiek buiten de samenleving geplaatst. Denk bijv. aan de ouderwetse dolhuizen met ketens aan de muren. De krankzinnigenwetgeving dateert uit 1841, uit een tijd dat de medische wetenschap absoluut in de kinderschoenen stond. De wet BOPZ uit 1994, en ook het wetsvoorstel Verplichte GGZ (heden) kennen een vergelijkbare structuur van rechterlijke machtigingen en IBS/crisismaatregel, waarbij resp. opsluiting en gedwongen behandeling de kern vormen.  Dit systeem van dwangtoepassing, uitsluiting en rechterlijke machtigingen is niet gefundeerd op een besef van mensenrechten, en gaat niet over kwalitatieve zorg en moet anders.

Een andere zwarte bladzijde uit de geschiedenis van de psychiatrie is dat er binnen ditzelfde uitsluit-systeem (dolhuizen en inrichtingen) ook het nazi-programma “Aktion T4” plaatsvond, waarbij psychiaters op grote schaal GGZ-clienten en gehandicapten uitmoordden, als voorloper op de massamoord op joden, Roma’s en andere minderheden in WO2. Opvallend is dat er ten tijde van Aktion T4 een beeld werd geschetst dat de zorgkosten te groot zouden worden voor de samenleving[7], hetgeen de ‘gezonde mensen’ zou belemmeren. Daarmee werd een gevaarlijke tweedeling gecreëerd, waardoor xenofobie, haat en geweld konden uitgroeien tot de Tweede Wereldoorlog met grootschalige genocide.

De huidige zorgdiscussies in de 21e eeuw gaan opnieuw veelvuldig over de oplopende zorgkosten, waarbij feitelijk een hernieuwde tweedeling wordt gecreeerd tussen de zogenaamde werkende klasse en de mensen die zorg nodig hebben. Tegelijkertijd zien we een hernieuwde opleving van xenofobie en angst voor alles wat anders is. Ook nu wijst een deel van de samenleving naar bepaalde bevolkingsgroepen die als “last voor de samenleving” worden bestempeld (zoals GGZ-clienten, immigranten en asielzoekers, ouderen enz.). Het feit dat tevens de roep om daadwerkelijke segregatie en opsluiting opnieuw groeit, is extreem zorgelijk. Momenteel worden verschillende bevolkingsgroepen in Nederland bestempeld als “last voor de samenleving” , als zogenaamd gevaarlijk, onbetrouwbaar, verstorend, als kostenpost, en daarmee worden zij impliciet bestempeld als “minderwaardig” ten opzichte van de zogenaamde “normale samenleving”.

Maar waaruit bestaat dan die “normale samenleving”? Waarom horen mensen die zorg nodig hebben daar dan zogenaamd niet echt bij? Waarom tekent zich een hernieuwde tweedeling af? Wij waren als mensheid toch al een flink stapje verder?  In 1950 is de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens opgesteld als een uitgesproken antwoord om een dergelijke verdeeldheid voortaan te voorkomen. Elk mens is gelijkwaardig, en heeft evenveel recht op leven en een goede levenstandaard, recht op kansen, vrijheid, goede zorg enz.  Juist in Nederland hebben we een rijkdom aan ervaring en mogelijkheden om elke persoon waardig te accommoderen, met respect voor persoonlijke diversiteit en specifieke ondersteuningsbehoefte. Dit lukt ons op talloze vlakken. Maar de GGZ blijft veelvuldig achter. De zogenaamde hernieuwde tweedeling in de samenleving is een zeer zorgelijke en gevaarlijke ontwikkeling, en deze trend doet zich internationaal voor. Mede om die reden maakt de VN zich druk om de positie van mensen met een beperking, en is er sinds een aantal jaar een VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen.

We moeten ophouden met het schetsen van een tweedeling en verdeeldheid.
Helaas is de infrastructuur van de geestelijke gezondheidszorg van oudsher georienteerd op segregatie (fysieke uitsluiting en hardhandige onderdrukking). De transformatie van de psychiatrie, van uitsluiting naar zorg, is nog lang niet volbracht (wereldwijd). Mede om die reden is er in het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen specifieke aandacht om dwang uit te bannen, en de GGZ te transformeren, van uitsluiting naar echte zorg en inclusie.


Vernieuwde denkkaders
Wetsvoorstel Verplichte GGZ is dus inmiddels een schijnbare vergissing, omdat men daarbij uit is gegaan van de status quo (en wellicht was dat de beperkte schrijfmarge bij het opstellen van deze serie dwangwet-voorstellen (WVGGZ, WZD en WFZ). Echter, de Nederlandse ratificatie van het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen in juli 2016 brengt verandering in de denkkaders en het paradigma. Nederland is nu verplicht om dwang te laten verdwijnen uit de zorg.

NB. Dwang afschuiven naar politie/justitie is geen oplossing (integendeel, want ook zij missen de zorgmogelijkheden). Wat nodig is, is echte zorg. Er is een daadwerkelijke inhaalslag te maken.

Al jarenlang tonen allerlei hulpverleners zich bereid om de hand in eigen boezem te steken, en te werken aan verandering en het uitbannen van dwang (zie projecten Dwang en Drang, HIC-ontwikkeling[8], Dolhuys-manifest[9]). De nauwe samenwerking met ervaringsdeskundigen en naasten is daarbij cruciaal voor succes. De verschuiving van dwang naar zorg werd een aantal jaren lang ook door de overheid gesubsidieerd, echter de specifieke subsidie en expliciete aandacht vanuit overheidswege is in 2012 geheel abrupt gestopt.

Investeren in volksgezondheid
Normaliter wordt in Nederland elk risico voor de volksgezondheid zeer serieus aangepakt (neem bijv. de Fipronil-eier-crisis). Maar als het gaat om de levenskwaliteit van mensen in zorginstellingen, dan lijkt men ineens met 2 maten te meten, en laat men de schadelijke behandelingen, verwaarlozing en gezondheidsrisico’s voortbestaan met als argument dat de zorgkosten te hoog zouden zijn. Dit is totaal niet acceptabel en volledig in strijd met de mensenrechten. Daarbij zijn inefficiente systemen per definitie erg “duur” in het gebruik, omdat de output niet op niveau is (met verkeerde zorg kan je jarenlang doorgaan zonder goed resultaat). Dit is wat er feitelijk gebeurd in de ouderwetse GGZ. Maar er is ook een “nieuwe GGZ” in opkomst, waarbij een nieuw aanbod van innovatieve ondersteuningsmogelijkheden wordt gecreeerd (zoals de-escalatievaardigheden, crisiskaart[10], WRAP (Wellness Recovery Action Plan)[11] , Psychosenet[12], Eigen Kracht-conferenties[13] enz.). Deze innovatieve methodes zijn in tegenstelling tot dwangtoepassing WEL menswaardig, effectief en heilzaam, en dragen bij aan het voorkomen van crisis en escalatie. En het is net als met duurzaamheid: Een goede investering verdient zichzelf snel terug.

Aan de slag!
Het is tijd om de inhaalslag te maken en de gehele GGZ verder te transformeren, van uitsluiting naar zorg. Goede zorg is geen optionele kostenpost voor de staat en samenleving, het is een basisrecht voor iedereen, en een plicht van de overheid om dit te regelen. Het aanbod voor ondersteuningsmogelijkheden in de zorg, en met name de zorg in acute en complexe situaties, dient met grote urgentie op het niveau van de 21e eeuw gebracht te worden. Er zijn talloze goede inspirerende initiatieven die allemaal deel uitmaken van de oplossing van dit vraagstuk. Het is een enorme uitdaging. Het is de taak van de huidige generatie om dit VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen te realiseren.  Lange tijd was dwangtoepassing een manier om structurele zorgtekorten te maskeren, maar dat kan nu niet langer voortbestaan. Dwangtoepassing in de zorg is niet langer een optie.



  • Het onlangs geratificeerde VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen verbiedt gedwongen zorg, en dat maakt de voorgestelde dwangwetten onuitvoerbaar.
  • De wetsvoorstellen Verplichte GGZ, Zorg en Dwang en Forensische Zorg gaan over ruwe behandeling van kwetsbare mensen. Het zou moeten gaan over zorgzame zorg.
  • Zorg-inzichten zijn veranderd. Dwang heeft geen positief effect op welzijn of veiligheid. Integendeel, dwang is traumatiserend en inhumaan. Daardoor neemt de kans op problemen, strijd en escalaties alleen maar toe. Dat is geen zorg, maar sociale uitsluiting en schijnveiligheid.
  • Wat nodig is, is goede zorg, in alle situaties, zonder uitzondering. Dit is mogelijk, maar is in de praktijk niet gerealiseerd. De zorg schiet ernstig tekort, met mensenrechtenschendingen als resultaat. Dit moet per direct stoppen.
  • Goede zorg voorkomt problemen, escalaties en dwang, en draagt bij aan de algehele gezondheid en daarmee ook veiligheid in de samenleving. Dat is voor iedereen van belang.

Het kan niet de bedoeling zijn dat de Nederlandse wetgeving berust op achterhaalde uitgangspunten, en daarmee indruist tegen internationale mensenrechtenstandaarden.

De wetsvoorstellen Verplichte GGZ, Zorg en Dwang en Forensische Zorg zijn niet in lijn met de beoogde doelstelling van goede zorg voor de doelgroep, en bovendien niet rechtmatig en daarom niet uitvoerbaar noch handhaafbaar. Deze wetsvoorstellen dienen op basis van de toetsingscriteria van de Eerste Kamer te worden afgekeurd.

Wetgevers: Regel goede zorg, in plaats van dwang!

De beslissing die de Eerste Kamerleden zullen nemen over de wetsvoorstellen Verplichte GGZ, Zorg en Dwang, en Forensische Zorg is cruciaal. Hun keuze zal bepalend zijn voor de toekomst van de zorg en de mensenrechten in Nederland.


PS. Wil je maandag en/of dinsdag ook op de publieke tribune de vergadering van de Eerste Kamer bijwonen, kijk dan hier voor informatie:


Nadere leeslijst: 

  1. Artikel: Waarom gedwongen GGZ behandeling verboden moet worden:


  1. Blog-artikel, maart 2017, Advies aan Eerste Kamer inzake Verplichte GGZ: Regel zorg, geen dwang!


  1. Stichting Mind Rights Position Paper tegen wetsvoorstel Verplichte GGZ


  1. Persoonlijke verklaring: “16 jaar oud, depressief en gemarteld in de psychiatrie”,
  2. Persoonlijke verklaring: “Gender interrupted by forced psychiatry”,


 Overige bronnenlijst

[1] Blog-artikel Dwang is geen bescherming maar mishandeling, met daarin feiten en cijfers over de levenskwaliteit en rechtspositie, en de vele vormen van discriminatie, leed en marginalisatie van GGZ-clienten.

[2] Rapport: Best practices rondom dwangreductie in de GGZ 2011,

[3] Mind Rights Position Paper tegen wetsvoorstel Verplichte GGZ,

[4] Oproep van 2 Speciale VN-rapporteurs “Dignity must prevail – an appeal to do away with non-consensual psychiatric treatments” World Mental Health Day, 10 October 2015,

[5] CRPD Committee’s Guidelines on CRPD article 14. Liberty and Security
 – Origineel te vinden via: (link halverwege de pagina)

[6] TV uitzending EenVandaag, 29 mei 2014, Het einde van de isoleercel?

[7] Achtergronden van Aktion T4:

[8] Informatie over HIC (High/Intensive Care inde psychiatrie)

[9] Informatie over het Dolhuysmanifest voor separeervrije GGZ per 2020

[10] Informatie over de Crisiskaart

[11] Informatie over de WRAP (Wellness Recovery Action Plan)

[12] Informatie over Psychosenet

[13] Informatie over Eigen Kracht-conferenties

Iemand shocken totdat die stil wordt?? Dat is geen zorg, maar marteling!

De recente berichten over het gebruik van stroomstootwapens (tasers) in de GGZ, in de isoleercel nota bene, zijn ronduit afschuwelijk. (Zie o.a. EenVandaag van 5 sept 2017,  Psychiatrische patient getaserd in separeercel: )

Uiteraard is Stichting Mind Rights, net als velen, verbolgen over het gebruik van stroomstootwapens (tasers) in de GGZ. Iemand shocken totdat diegene stil wordt is geen zorg. Dat is ouderwetse tucht en heeft niets met welzijn te maken! Dergelijke maatregelen zijn een overduidelijke schending van mensenrechten.

De Verenigde Naties (VN) leverde al verschillende malen kritiek op het gebruik van dwangmaatregelen in de Nederlandse GGZ, en roept op tot een algehele beeindiging van dwang in de zorg. (Zie ook de leeslijst met aanvullende informatie onderaan dit artikel.)

Ook leverde de VN al in 2013 kritiek op Nederland aangaande het gebruik van tasers, omdat de inzet van tasers doorgaans de drempel naar geweldsinzet verlaagd, en het risico op letsel en zelfs de dood wordt onderschat. (zie o.a. EenVandaag, 31 mei 2013, Kritiek VN op brede inzet tasers bij Nederlandse politie: )

In 2013, toen de Nederlandse staat zich moest verantwoorden aan het VN Comite tegen Foltering (CAT Committee) werden zowel dwang in de GGZ, als de inzet van tasers (en ook veel aspecten van het Nederlandse immigratiebeleid) als onderwerpen van marteling, foltering en wrede, inhumane en vernederende behandeling of bestraffing aangemerkt. (Zie ook het originele rapport, CAT/CO/NLD/5-6, van het VN Comite tegen Foltering (CAT Committee) over Nederland:  )

Het is totaal onbegrijpelijk dat de inzet van allerlei omstreden middelen (dwang, tasers) in Nederland anno 2017 nog steeds toeneemt, in plaats van afneemt.

En hier blijft het niet bij.

Ook de oudere vorm van stroomstoten in de GGZ is aan een comeback bezig. We hebben het over Electroshocks (ook wel Elektro-Convulsie-Therapie, ECT, genoemd). Stichting Mind Rights heeft viavia cijfers toegeschoven gekregen over het gebruik van ECT in Nederland, zelfs onder dwang. De cijfers zijn ronduit schokkend: Ik citeer:

“Uit een analyse van de meest recente declaratiedata door Vektis blijkt dat er in 2014 in de curatieve gezondheidszorg 13.867 keer ECT is toegepast, bij 966 patienten. In 2015 was dit 14.858 keer bij 966 patienten. Omdat in de langdurige GGZ de toepassing van ECT niet apart als verrichting wordt geregistreerd, zijn daarover geen cijfers te melden.

Uit de Bopzis-registratie en Web based Survey van de Inspectie Gezondheidszorg (IGZ) blijkt hoe vaak GGZ-instellingen ECT behandelingen onder dwang melden. In de jaren 2014, 2015 en 2016 is dit respectievelijk 26, 28, en 27 keer het geval geweest.”

(zie hier een kopie van de brief van het Ministerie van VWS, waar deze data op te vragen zijn).

ECT antwoord VWS 22 mei 2017_Noname1.jpeg

Er worden dus vele duizenden Electroshocks per jaar uitgevoerd in de Nederlandse GGZ!

Hierbij wordt een weefselbeschadiging opgeroepen, waarbij men hoopt dat hiermee het problematische gedrag afgewend kan worden…

Stichting Mind Rights is verbijsterd er anno 2017 nog zoveel Electroshocks worden toegepast in Nederland. In feite heeft een klap met een honkbalknuppel ongeveer hetzelfde effect als een stroomstoot om iemand “stil” te krijgen. Maar dat kan absoluut geen zorg genoemd worden!

Dit soort “behandelmethoden” zijn een gevolg van een compleet verkeerde beeldvorming en denkwijze over GGZ-problematiek, waarbij een GGZ-probleem wordt beschouwd als een defect in een individu, terwijl het veel meer om psychosociale samenloop van omstandigheden gaat. Ook Professor Jim van Os beschrijft de noodzaak van vernieuwde beeldvorming rond GGZ-diagnostiek in zijn werk (

En ook het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen volgt deze lijn, en stelt dat een “beperking” niet in de persoon zit, maar in de samenleving waar barrieres zijn. De samenleving is niet berekend op de daadwerkelijke diversiteit van mensen. Dat moet dus veranderen. Iedereen hoort bij de samenleving, en gezondheidsstatus mag geen voorwaarde zijn voor participatie, en geen reden voor uitsluiting.

Nieuwe GGZ
Wat nodig is, is zorg die gericht is op inclusie en het behoud van rechten, en respect voor de wensen en voorkeuren van de persoon zelf.

Het opleggen van vrijheidsbeperking op grond van beperking is in strijd met mensenrechtenverdragen. GGZ-diagnoses zijn bovendien niet objectief toetsbaar, hetgeen dergelijke vrijheidsbeperking uitermate arbitrair en willekeurig maakt. Gedwongen opnames en andere dwangtoepassingen in de GGZ zijn daarmee juridisch achterhaald.

Ook vanuit sociaal en ethisch perspectief is dwang in de zorg achterhaald. Controle en zorg zijn twee totaal verschillende zaken. Helaas gaat de huidige “oude GGZ” vooral over controle, en niet zozeer over welzijn. Daarom is er een “nieuwe GGZ” nodig, en daar wordt op veel plaatsen al hard aan gewerkt. Clienten, familie en hulpverleners willen al jaren van dwang af, en er worden tal van inspanningen verricht om goede, dwangvrije zorg en de Nieuwe GGZ te realiseren.

Zie bijvoorbeeld het Dolhuys-manifest

Er is ook een brede een actieve stroming tbv “de Nieuwe GGZ” op internet, zie en social media.

Maar de Nederlandse overheid toont totaal geen leiderschap voor de alom beoogde verandering van dwang naar zorg. Terwijl er toch duidelijk een inhaalslag te maken is.

Helaas heeft de overheid de geoormerkte budgetten voor het landelijke dwangreductie-project “Dwang en Drang” in 2012 stopgezet, terwijl de zorg nog lang niet op een acceptabel nivo is gebracht. De Nederlandse politici schijnen zich niet druk te maken over de kwaliteit van de GGZ, en ze lijken te wachten tot het probleem zichzelf oplost??? Terwijl we het hier over fundamentele mensenrechtenschendingen hebben: een taser gebruiken IN een isoleercel.. Terwijl iemand al naakt is, en kwetsbaar… Dat is bruut machtsvertoon, buiten alle proporties.

AFWACHTEN is niet de juiste houding als het gaat om mensenrechtenschending.

Wat nodig is, is proactief beleid om dergelijke mishandelingen te voorkomen. Er is MEER INVESTERING en LEIDERSCHAP nodig, om het hele GGZ-systeem te transformeren, van oud naar nieuw, van dwang en tucht naar echte zorg. Van uitsluiting naar inclusie.

Vandaag is iedereen nog steeds geschokt over het gebruik van de taser in de isoleercel in de GGZ. Maar hoe zit dat morgen, of na het weekend?

De gruwelen en tekortkomingen in de zorg zijn een terugkerend onderwerp in de media. Maar toch gebeurt er steeds niks wezenlijks… En de situatie is werkelijk afschuwelijk.

Tasers en Electroshocks, isoleercellen en vastbind-riemen, dwangmedicatie, en allemaal met risico op dodelijk afloop.

De lijst van onmenselijke en levensgevaarlijke “incidenten” gaat door en door.

Dit gaat niet over incidenten, dit gaat over een structureel probleem!

De GGZ voldoet totaal niet aan de eisen van deze tijd.

Blijven we “goedkope stroomstoten” uitdelen om mensen “rustig” te houden, of gaan we ons echt bekommeren om elkanders welzijn, en daar de bijbehorende moeite voor doen? Dat lijkt me een zeer belangrijke vraag.

De overheid dient ervoor te zorgen dat de trend van toenemende hardhandigheid in de GGZ gestopt wordt. Afwachten is allang geen optie meer. Het gaat hier over grove mensenrechtenschendingen. Wat nodig is, is actief beleid voor verbetering van de GGZ.

Weg met wetsvoorstel Verplichte GGZ
Wetsvoorstel Verplichte GGZ moet van tafel, aangezien dit wetsvoorstel over dwang, tucht en hardhandigheid gaat, en niet over daadwerkelijk zorg in lijn met de mensenrechten. Dit wetsvoorstel is in strijd met de mensenrechten en daarom onuitvoerbaar.

Ditzelfde geldt ook voor Wetsvoorstel Zorg en Dwang, en Wetsvoorstel Forensische Zorg. Al deze dwangwetten zijn gestoeld op achterhaalde visies over “de zogenaamde heilzaamheid van dwang” (Oude GGZ). Maar dwang (opsluiten, vastbinden, platspuiten, taseren) is niet heilzaam en draagt NIET bij aan welzijn of herstel. Het is alsof je straf krijgt voor het hebben problemen! Echte zorg is aandacht.

Er is een geheel nieuw wetsvoorstel nodig, in lijn met het gedachtengoed van de Nieuwe GGZ, en het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen. Dit wetsvoorstel dient goede zorg te regelen in plaats van dwang, zodat een tekort aan goede zorg nimmer meer kan leiden tot een noodgreep naar dwangmaatregelen.


Wat zal de politiek nu aan deze akelige impasse van groeiende zorgtekorten en groeiende dwang gaan doen????

Op dit moment liggen de wetsvoorstellen over “gedwongen zorg” (WVGGZ, WZD en WFZ) in de Eerste Kamer voor behandeling.

Op 16 mei 2017 was er bij de Eerste Kamer in Den Haag een Deskundigenbijeenkomst over deze wetsvoorstellen over dwang in de zorg, zie ook mijn verslag op:

Of lees het officiele verslag op:

Helaas werd de deskundigenbijeenkomst bij de Eerste Kamer gedomineerd door bijdragen van de oude stempel (de Oude GGZ).

Op 27 juni 2017 , kwamen de vragen van de Eerste Kamer fracties online ter beschikking, zie:

Helaas getuigen ook de vragen van de Eerste Kamerleden niet echt van een bewustzijn van de noodzaak tot verandering van de GGZ. De vragen gaan nauwelijks over welzijn of zorg, maar vooral over de nadere invulling van de diverse procedures, rolverdelingen, verantwoordelijkheden, kostenverdelingen enz. Men lijkt nauwelijks te beseffen over welke praktijken het hier gaat….

Enkel de SP en Groenlinks stelden naast technische vragen ook enkele kritische vragen rond de ethische aspecten van dwangtoepassing in de zorg, en de relatie met mensenrechten (CRPD artikel 12, 14 en 15, dwz het universele recht op handelingsbevoegdheid (zelfbeschikking), vrijheid, en vrijwaring van marteling en wrede, inhumane en vernederende behandeling of bestraffing).

Deze vragen zullen beantwoord worden met een Memorie van Antwoord. Hiervoor houden we de website van de Eerste Kamer in de gaten,

Vermoedelijk komt er daarna een plenaire behandeling in de Eerste Kamer en een stemming over deze wetsvoorstellen. Het is nu dus enorm belangrijk om de Eerste Kamerleden te overtuigen van de noodzaak van de realisatie van een Nieuwe GGZ, en het voorgoed afschaffen van dwang in de zorg.

De Eerste Kamerleden kunnen op dit moment de Nieuwe GGZ maken of breken.


Maar de echte hamvraag voor iedereen is:  Is dit onderwerp, en de algehele verontwaardiging over het gebruik van tasers in de isoleercel van de GGZ volgende week ook nog in beeld? Of gaan we dan weer over tot de orde van de dag, in de “stilte” die we voor onszelf creeren door alles wat onplezierig is weg te duwen en buiten beeld te houden, en onszelf voor te houden dat geluk technologisch maakbaar is met behulp van een paar stroomstoten en andere repressieve taferelen uit de Oude GGZ?

Of gaan we het nu echt anders doen.
Gaan we samen bouwen aan de Nieuwe GGZ, en een geestelijk gezonde samenleving, en mensenrechten voor iedereen?


Nadere leeslijst voor aanvullende informatie:

Blog: Waarom gedwongen GGZ behandeling verboden moet worden:

Blog: Advies aan Eerste Kamer inzake Verplichte GGZ: Regel zorg in plaats van dwang!

Artikelen uit de Campaign to support CRPD Absolute Prohibition of Commitment and Forced Treatment:


6 June 2017, UN Special Rapporteur on Health, “World needs “revolution” in mental health care” :

UN OHCHR, A/HRC/35/21 Report on the Right of Everyone to Mental Health, by UN Special Rapporteur on the Right of Everyone to the Highest Attainable Standard of Physical and Mental Health, see:

UN OHCHR, A/HRC/34/32, Report on Mental Health and Human Rights, see:

UN CRPD Committee’s General Comment no1. on CRPD article 12 Equal recognition before the law:

UN CRPD Concluding Observations on European Union (CRPD/C/EU/CO/1) and the Guidelines on CRPD Article 14 (2015).

UN CRPD Committee’s General Comment no5. on CRPD article 19 The right to live independently and to be included in the community:


Verslag van Deskundigenbijeenkomst Gedwongen Zorg, 16 mei 2017 bij Eerste Kamer

Op dinsdag 16 mei 2017 ging ik naar de Deskundigenbijeenkomst “Gedwongen zorg” bij de Eerste Kamer. De bijeenkomst ging over 3 wetsvoorstellen: wetsvoorstel verplichte geestelijke gezondheidszorg (WVGGZ, 32399), wetsvoorstel zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk beperkte clienten (WZD, 31996) en wetsvoorstel forensische zorg (WFZ, 32398). Zie het programma hier:

Het was een besloten bijeenkomst van 9.00 tot 12.30 met de leden van de Eerste Kamer- commissies VWS en VenJ en 18 genodigde sprekers in Commissiekamer 2. Ik was vroeg opgestaan om vanuit Eindhoven voor 9u bij het Binnenhof in Den Haag te zijn.

Om 9.00 werden we welkom geheten door de voorzitter van de bijeenkomst mevr. M. Martens, die uitlegde dat de bijeenkomst vooral bedoeld was om te kijken naar de samenhang en consistentie van de visie, de juridische eenduidigheid van het wettelijk kader en de proportionaliteit, en de praktische werkbaarheid. De sprekers waren gevraagd om elk een inleiding te verzorgen van maximaal 5 minuten, en elk blok werd afgesloten met een discussie.

Blok 1: Overheid en rechterlijke macht.
Blok 1 had 5 sprekers en ging over: Overheid en rechterlijke macht.
Ik verwachtte een sessie vol kortzichtigheid, en dat was ook zo.

De eerste spreker was P.J. Aalbersberg van de Nationale Politie. Hij stelde dat de politie de “sterke arm van de zorg” is, en vaak als eerste ter plaatse bij overlast en crisissituaties. Hij was een voorstander van de aanpak van het Aanjaagteam/Schakelteam Verwarde Personen, en ook de WVGGZ. Hij koppelde recidive aan “stoppen van medicatie” en vond dat “multiprobleem zaken” beter in de GGZ of VG opgevangen konden worden, want het strafrecht was daar “te duur”voor.

Liesbeth Spies van het Genootschap van Burgemeesters sprak uiteraard over de aanpak van het Aanjaagteam/Schakelteam Verwarde Personen. Vooral de afgifte van de Crisismaatregel (IBS) door de burgemeester werd bekritiseerd: “Een burgemeester is geen arts en kan niet bepalen of een therapie de juiste is”,…,  “en ook het ‘horen’ van de persoon lijkt niet uitvoerbaar omdat de persoon immers ‘niet bekwaam’ is, en ‘geen contact mogelijk is’, en ingrijpen ‘noodzakelijk’ is”. Ze betreurde dat de Observatiemaatregel was geschrapt, maar hoopt dat de WVGGZ snel wordt ingevoerd.

Dhr. Otte van het Openbaar Ministerie bevestigde eveneens dat de rechter een zwarte jas draagt, en geen witte. De juridische toets gaat meestal om de beschikbaarheid van zorg. Daarnaast is de reistijd een praktisch probleem. Bij een summier dossier is de inhoudelijke toetsing lastiger, maar bij een groot dossier ontstaat een lange zitting die kan escaleren, en het OM is doorgaans de boosdoener. Hij pleitte voor selectieve taken voor het OM, enkel wanneer nodig. Ook sprak hij over de aansluiting tussen forensische zorg (strafrecht) en GGZ (civielrecht), die volgens hem niet goed geregeld was omdat de aanvraag opnieuw gedaan moet worden. Hij wilde “dat het OM (strafrecht) zelf een machtiging voor GGZ (civiel) kan afgeven mbt de doorstroom van mensen uit de TBS, zodat men niet het ‘risico’ loopt dat de GGZ een aanvraag afwijst en deze mensen in vrijheid komen.”

Dhr. Ruys van de Raad voor de Rechtspraak was eveneens een voorstander van de WVGGZ, en was eveneens bezorgd om de aansluiting TBS-GGZ die “niet naadloos” of “gegarandeerd” is onder de nieuwe wetsvoorstellen.

J.C. Zwemstra, Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP) was het grotendeels met zijn voorgangers eens. Hij pleitte om “niet door te schieten met regels, want het gaat hier om noodzakelijke zorg, en het moet werkbaar blijven. Het moet simpeler.”. Hij pleitte ervoor om bij een stapeling van procedures (zoals van TBS naar GGZ) niet teveel drempels op te werpen, en bijv. “de WVGGZ criteria achteraf te toetsen tijdens opname”.

Ik vond het een erg onaangename toonzetting, en het maakte me kwaad en verdrietig. Het ging over beheersmaatregelen en procedurevormen, maar niet over goede zorg en herstel-ondersteuning. Het was afstandelijk en kil, en ging over ordehandhaving met de harde hand. Dat is tucht en geen zorg!
Maar ik mocht hier niet direct op reageren (pas wanneer het mijn spreektijd was), dus ik bereidde me alvast voor op mijn eigen pleidooi, als een van de laatste sprekers.

Direct na de 5 korte presentaties van de diverse standpunten uit het eerste Blok (Overheid en rechterlijke macht), kregen de Eerste Kamer commissieleden van VWS en VenJ de gelegenheid om vragen te stellen aan de sprekers.

De vragen gingen vooral over de onwetenschappelijkheid van het containerbegrip “Verwarde Personen” en de effecten daarvan, de informatie-uitwisseling tussen politie en zorg (strafrecht en civielrecht), de kosten en tijdsbestek voor invoering, is de keten op orde?, wel/niet accepteren van dit wetsvoorstel, wel/niet wachten op de uitwerking van de AmvB’s.

De antwoorden van de sprekers waren wederom structureel kortzichtig.
Er werd een “veegwet” gesuggereerd, en mevr. Spies ontkende stellig dat de term “Verwarde Personen” een onwetenschappelijk containerbegrip zou zijn.  Ook kwam er een idee voor een “kliklijn GGZ” voorbij als meldpunt voor zorgen uit de samenleving….

Nog steeds poogt men tijdsdruk uit te oefenen door bepaalde streefdata te noemen (“als we willen dat deze wet kan ingaan per 1 juli 2018, dan moet er nu dit en dat gebeuren”), en het doemscenario van de vorige wetswijziging werd meermaals aangehaald (“De BOPZ onderhandelingen duurden bijna 20 jaar, en zo’n lange discussie willen we nu voorkomen, dus laten we nu niet teveel in discussie gaan maar doorpakken, ook als het niet ideaal is”). Ik vind dit oneigenlijke argumenten die de kwaliteit van de besluitvorming bedreigen.

Het eerste blok voelde voor mij dus direct als een soort ijskoude douche. Maar ik was voorbereid op dit soort pijnlijkheden, en ik bleef vastberaden. Dit soort toestanden had ik (helaas) wel verwacht.


Blok 2: Onderzoek, rechtsbescherming en juridische aspecten.
Blok 2 had 3 sprekers en ging over: Onderzoek, rechtsbescherming en juridische aspecten.
Ik was erg benieuwd of hier een spreker met een goede visie tussen zou zitten.

Jos Dute, bijzonder hoogleraar gezondheidsrecht (RUN) was de eerste spreker. Hij werkt tevens bij het College voor de Rechten van de Mens, dus ik had enige hoop (maar geen verwachtingen, omdat er eerder al blijk was van ouderwetse opvattingen, maar wie weet was dit inmiddels veranderd, je weet maar nooit….).
Helaas, Jos Dute pleitte voor “het opheffen van verschillen in rechtsbescherming tussen GGZ en VG/PG, en niet bij de ene sector vooraf in detail toetsen en bij de andere sector achteraf en meer algemeen” (dus als het ware: een recht op gelijke mishandeling). Volgens Jos Dute was “1 wet voor alle sectoren beter in het kader van gelijke rechtsbescherming”. Ook vroeg hij zich af waarom het OM de rol van verzoeker had gekregen, terwijl er uit de voorgaande 3 wetsevaluaties is gebleken dat het OM deze rol niet goed uitvoert.
Het grootste dieptepunt in zijn pleidooi kwam echter bij de vragen, waarbij Jos Dute opmerkte ”de wetsvoorstellen maken de situatie ingewikkelder en dat is een achteruitgang. De zorgsector kan je niet 123 juridisch regelen, een nieuwe regeling moet soberder zijn. De Officier van justitie hoort niet in een zorgwet, want justitie is strafrecht. De schoenmaker moet bij zijn leest blijven. De zorg kan zichzelf regelen, en recht moet enkel ingeroepen worden als nodig”.

Dit is een belachelijk standpunt (maar persoonlijk wist ik al langer waar deze meneer stond, – zie een eerdere pijnlijke aanvaring ) . Toch was het een nieuw dieptepunt toen hij pleitte voor het schrappen van de juridische toets bij de ontneming van rechten en vrijheden ….. Maar aangezien dit zo overduidelijk tegen alle mensenrechten ingaat, hoop ik dat dit zal leiden tot de ontmaskering van nep-experts.

De tweede spreker van het tweede blok was Lotje van de Puttelaar van Wybenga advocaten Rotterdam. Zij was het deels met Jos Dute eens over het onwenselijke verschil in rechtsbescherming tussen de sectoren, en pleitte dat er meer rechtsbescherming nodig was voor de meest zwakken in de samenleving. De meeste incidenten zijn te wijten aan het feit dat de huidige wetten niet goed worden toegepast. Zoals de wetsvoorstellen er nu liggen kan het niet. Ze vond het pertinent onjuist om vrijheidsbeneming per AmvB te regelen.

Bauke Koekkoek, lector psychiatrische zorg (HAN) / verpleegkundig specialist, gaf een analyse van de samenstelling van de groep “Verwarde Personen” op basis van de 75.000 meldingen over 2016, en bevestigde dat slechts een deel daarvan een GGZ-problematiek heeft (ca 30-40% werd door verschillende sprekers genoemd), waarvan maar een heel klein deel vaker in beeld komt (ca 5%), dus de vraag is welk doel de aanpak van “verwarde personen” uberhaupt dient.
Dwang moet moeilijk zijn, en niet makkelijk, want dan stoppen hulpverleners te makkelijk met het zoeken naar alternatieven, want als er bedden zijn, dan worden ze gebruikt, en als er separeers zijn, dan worden ze gebruikt enz. (Als je alleen een hamer hebt, wordt alles een spijker).

Hierna volgde weer vragen van de Eerste Kamerleden. Het ging vooral over ambulante dwang en het monitoren daarvan, het vooraf/achteraf toetsen, welke delen van de huidige wetgeving niet goed worden nageleefd, of de administratieve lasten getuigen van wantrouwen naar zorgspecialisten (“professionals pesten”), of het niet teveel gejuridiseerd wordt en de (onwenselijke?) impact van de aanwezigheid van een rechter in een zorgsetting, en ook over incident-politiek (“wat als..”).

De 3 sprekers verduidelijkten hun standpunt. Koekkoek gaf aan dat de wet duidelijk gekaapt was door de “openbare orde”, en dat het nu veel minder over behandeling ging. En Jos Dute bereikte dus zijn nieuwste dieptepunt toen hij pleitte voor het schrappen van de standaard juridische toetsing bij de ontneming van rechten en vrijheden …..

Er was een korte pauze met koffie en muffins, en rond 11.05 werd de bijeenkomst hervat. De naambordjes waren verwisseld, en ditmaal zat ik aan de tafel met sprekers. Veel sprekers uit het eerste deel van de bijeenkomst waren alweer weg, waardoor het leek alsof ze geen interesse hadden in de visies uit het veld (en dat doet de beeldvorming bij die papieren garde uiteraard geen goed).


Blok 3: Zorgpartijen.
Blok 3 telde 6 sprekers en ging over Zorgpartijen.
Ik hoopte wederom dat hier een spreker met een echt goede visie tussen zou zitten.

Elnathan Prinsen van de Nederlandse vereniging voor Psychiatrie (NVvP) sprak over “Intensive Home Treatment (IHT) om opname te voorkomen. Door 1 incident en de commissie Hoekstra is de WVGGZ nu een beveiligingswet geworden, terwijl cijfers aantonen dat er van de “Verwarde Personen” slechts ca 20% naar een GGZ-opname gaat, en daarvan is niet alles onder dwang. Er zijn heel veel aspecten van de wet die niet wenselijk zijn, zoals de rol van politie en OM in zorgbeslissingen (privacy en strafkarakter). De keuze voor een bepaalde sector (GGZ en VG/PG en TBS) is in de praktijk niet zo duidelijk, maar dit heeft dus wel gevolgen voor de rechtsbescherming. Bovendien is de WVGGZ gebaseerd op een ICT-systeem dat nog complexer is dan het Elektronisch Patienten Dossier (EPD) en dat nu al onhaalbaar wordt geacht.

Karel van Dijk van ActiZ, organisatie van zorgondernemers, sprak over “BOPZ-itis”, als een soort aandoening die de wet steeds groter en complexer maakt. Hij leverde een plaatje van de besluitvormingsprocedure onder de WZD, en benadrukte dat hoe meer actoren er betrokken worden, hoe ineffectiever de beslissing vaak verloopt.  Onder de WZD wordt het aantal betrokken personen verdubbeld, en dit terwijl het vaak over langdurige zorg-indicaties gaat. “Het lijkt alsof men de zorg niet veel verantwoordelijkheid toevertrouwd”.

Frank Bluiminck van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) gaf aan dat hij aanvankelijk blij was met de eerdere versie van de WZD, met name over het stappenplan om dwang af te bouwen, maar de harmonisatie heeft het wetsvoorstel verslechterd. De verschillende rollen en inhoud zijn niet duidelijk wat problematisch is voor de uitvoering. Daarnaast is er volgens de wet toezicht door een medische arts, terwijl de gedragsproblemen in  de VG/PG vaak niet medisch van aard zijn. En ook is het de vraag wie de “zorgverantwoordelijke” moet gaan worden, aangezien veel hulpverleners MBO-geschoold zijn en er straks academische zorgverantwoordelijken nodig zijn. Ook vond hij de registratielast te groot, en pleitte voor een limitatieve lijst van dwangtoepassingen die gemeld moeten worden in de zorg aan verstandelijk gehandicapten en ouderen.

Marijke van Putten, GGZ Nederland, sprak zich uit als voorstander van de 3 wetsvoorstellen die volgens haar een verbetering waren (“een behandelwet ipv opnamewet”). Ze was ook positief over de mogelijkheden voor ambulante dwang (dwang in de thuissituatie). In de toekomst zou er wellicht 1 kaderwet gemaakt kunnen worden om de rechtsongelijkheid tussen sectoren op te heffen, zoals ook de aanbeveling van diverse sprekers en de Thematische Wetsevaluatie van ZonMW (zie mijn mening over de Thematische Wetsevaluatie Gedwongen Zorg van ZonMW hier: )
Marijke van Putten voegde nog toe dat ze “vreesde voor een claimcultuur” wanneer schadevergoeding via klachtencommissies of geschillencommissies mogelijk zou worden, en pleitte ervoor om dit via een rechter te regelen.

Michiel Vermaak, Vereniging van Artsen voor verstandelijk Gehandicapten (NVAVG), sprak over de WZD en de overlap inde praktijk met jeugdzorg, GGZ en Forensische zorg. Vaak bepaalt het lot in welke sector iemand terechtkomt. Samenwerking is essentieel. Hij sprak over “bescherming tegen de goede bedoelingen van anderen”, en benadrukte dat bescherming ten koste kan gaan van leerervaringen, en dat clienten in de VG/PG doorgaans minder mondig zijn dan andere burgers. Bedrijfstechnische motieven mogen niet de boventoon voeren. Een uitzondering van de Grondwet, zoals vrijheidsbeneming, dient in 1 wet voor alle burgers eenduidig geregeld te worden.

De laatste spreker van dit derde blok was Roy Knuiman van Verenso-specialisten in ouderengeneeskunde. Hij pleitte eveneens voor uniforme rechtsbescherming, en stelde dat de verschillen tussen de sectoren niet per wet geregeld hoefden te worden, aangezien de sectoren in de praktijk steeds nader tot elkaar groeien (er zitten bijv. ook ouderen in de GGZ). De harmonisaties hadden volgens hem de ongelijkheid al deels opgelost, ook al was het niet perfect, “maar 1 wet zal ook niet perfect zijn”.  Hij suggereerde om de wetsvoorstellen aan te nemen en dan spoedig een evaluatie te doen, inclusief het bekijken van de mogelijkheden tot samenvoeging tot 1 enkele wet, met veel aandacht voor een zorgvuldige invoering.

De Eerste Kamerleden stelden wederom een serie vragen, vooral over de harmonisatie van de verschillende wetten, of er nu 1 of 3 wetten nodig zijn, en wat er afgebakend moet worden, over het gebrek aan preventie, over de werkbaarheid, en over privacy, en over de houdbaarheid van de constructie, en of de wet BOPZ wellicht beter behouden kan blijven.

Elnathan Prinsen (NVVP) maakte de opmerking dat de WVGGZ in theorie al alle sectoren omvat, door de passage “stoornis van de geestvermogens”, dus de onduidelijkheid is compleet. En de term “Verwarde Personen” is aantoonbaar een containerbegrip, oa bewezen door de politiecijfers.

Marijke van Putten pleitte dat “dwangzorg effectief is, zowel gedwongen medicatie, gedwongen therapie en ook vrijheidsbeperking”. Ze vond de WVGGZ “niet ideaal, maar wel beter dan de BOPZ”.

Persoonlijk vond ik het een slechte sessie met weinig kwalitatieve visies. Het was jammer dat er geen fundamentele en ethische bezwaren tegen dwang werden belicht in het blok van de zorgpartijen. Er is immers bijvoorbeeld ook het Dolhuys-manifest waarin zorgverleners zelf het initiatief nemen om de GGZ per 2020 separeervrij te hebben:
En er zijn talloze zorgverleners die wel degelijk problemen hebben met dwangtoepassing in de zorg, zie bijv:
Het is dan ook zeer vreemd dat dit geluid niet ter tafel kwam bij de deskundigenbijeenkomst, waardoor er toch vooral een eenzijdig beeld ontstond vanuit de gevestigde orde die dwang als “normaal” beschouwd, met te weinig ruimte voor vernieuwende visies en innovatieve “Good Practices” zoals Freedom First, HIC-ontwikkeling, peer-support zoals respijthuizen, crisiskaarten, geweldloze de-escalatietechnieken (incl. “talking down”), vroegsignalering en preventie,  gastvrijheidsbenadering, Eigen Kracht-conferenties enz.

Er zijn talloze mogelijkheden die dwang kunnen voorkomen, en het is enorm belangrijk dat de Eerste Kamer zich laat informeren over de mogelijkheden om dwang te voorkomen, en de mogelijkheden om dwangvrije zorg te realiseren, in- en ter voorkoming van crisissituaties, in lijn met het VN-verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen. De dwangvrije initiatieven bieden bouwstenen voor een innovatief beleid, waarmee dwang vervangen kan worden door werkelijke herstel-ondersteunende, evidence-based, en vooral humane en menselijke zorg en ondersteuning. Goede zorg kan dwang en crisis immers voorkomen. Preventie en goede zorg kan dwang uitbannen.

Persoonlijk vond ik het echt schokkend dat de “dwangreductie” niet aan bod kwam, waardoor de Eerste Kamer nu onvolledig geinformeerd is. Ik wil de Eerste Kamer aanraden om een aparte deskundigheidsbijeenkomst te beleggen over het voorkomen van dwang.


Blok 4: Patienten en familie.
Inmiddels was het tijd voor Blok 4: “Patienten en familie” met in totaal 4 sprekers, waarbij ik zelf de tweede spreker was.

Rutger Colin Kips sprak namens Mind-LPGGZ en benadrukte dat de wet over zorg moet gaan. Dwang geeft de boodschap “Niemand geeft iets om mij. Ik ben te veel”. Hij stelde dat dwangtoepassing niet werkzaam is, maar juist schadelijke effecten heeft, daarom is het een “ultimum remedium”. Door wachtlijsten verergeren de problemen buiten de schuld van de client om. Kwalitatieve gastvrije zorg is nodig. Clienten zijn vaker slachtoffer dan dader, en de wet moet gaan over zorg, niet over beveiliging. Nu de adviescommissie weg is uit het wetsvoorstel, kan de rechter eigenlijk – zonder nader advies – niet oordelen over de zorg-inhoud. Ook pleitte hij dat “wilsbekwaam” verzet gehonoreerd dient te worden.

Direct daarna was ik aan de beurt om te spreken namens Tekeer tegen de isoleer! / Stichting Mind Rights. Ik keek de Eerste Kamerleden aan, en sprak vanuit mijn hart. Ik stelde dat dwangtoepassing afschuwelijk is om mee te maken. Denk bijvoorbeeld aan eenzame opsluiting en gedwongen toediening van ongewenste medicatie. Eenzame opsluiting is bijv. de zwaarste straf bij justitie, en deze maatregel hoort overduidelijk niet thuis in de zorg. Dwangtoepassing heeft niets te maken met echte zorg voor welzijn. Dwang is een akelig overblijfsel uit het verleden, en niet evidence-based noch gebaseerd op het besef van mensenrechten. Maar echte zorg is wel mogelijk. Echter goede zorg vergt meer tijd en aandacht.  De keten is niet op orde.  Ook de VN erkent dat dwang niet bij zorg hoort, en vraagt om het afschaffen van gedwongen zorg (o.a. in het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen). Een zorgbehoefte mag geen reden zijn voor vrijheidsbeperking of verlies van rechten.  De rechtsbescherming van clienten dient verbeterd te worden, want klachtenprocedures werken niet, zoals mijn eigen zaak ook aantoont. (zie ook: )
“Ik heb mensenrechten, omdat ik besta”. Elk mens heeft recht op eigen stem, integriteit en zelfbeschikking, vrijheid enz. Het mag niet uitmaken of je wel of geen GGZ-achtergrond hebt. Gedwongen zorg moet verboden worden. Dwang heeft niets met zorg te maken. “Regel zorg in plaats van dwang!”

Ik merkte dat mijn zeer-directe pleidooi behoorlijk wat indruk maakte bij de meeste toehoorders. Ik hoop dat het ook echt iets veranderd.

De volgende spreker was Jasper Boele van Iederin, netwerk voor mensen met een beperking of chronische ziekte. Eerlijk gezegd had ik een soort mensenrechten-visie verwacht, omdat Iederin ook een lid is van EDF (European Disability Forum) en de Coalitie voor Inclusie in Nederland (VN-Verdrag Waarmaken), maar helaas bleek ook deze spreker een behoorlijk conservatief geluid te vertolken. Dit was voor mij de tweede grote teleurstelling van de dag, aangezien ik anders had gehoopt.
Jasper Boele sprak over de verschillen tussen GGZ (behandeltrajecten) en VG (zorg en woonondersteuning), en stelde dat de opzet en terminologie van zware maatregelen zoals “insluiten, fixatie, onderzoek van kleding” niet bij de Verstandelijk Gehandicapten-sector paste, omdat het in de VG vaker gaat over minder zware elementen, zoals bijv. verplicht douchen of het verbieden van een extra boterham, “waarbij het de vraag is of alles geregistreerd moet worden”, en ook het verzetsbeginsel is lastig te interpreteren (enkel bij “verzet” is er formeel sprake van “onvrijwillige zorg”). Dit sluit onvoldoende aan bij het veld. De WZD biedt een juridisch kader, maar veel aspecten, zoals ambulante dwang, moeten nog uitgewerkt worden in AmvB’s en dat is zeer complex (en wellicht niet uitvoerbaar)

Bert Stavenuiter van Ypsilon betoogde tenslotte dat de familieleden van Ypsilon blij zijn met de nieuwe wetsvoorstellen, omdat de familie hier meer een stem in krijgt. Ambulant dwang zag hij als een alternatief voor gedwongen opname. Hij pleitte voor training aan familieleden om volgens het triade-model te werken (triade van client, familie en hulpverlener).

Ook na deze presentaties kwamen er een aantal vragen en opmerkingen van  de Eerste kamer-leden.  De “veelkleurige opvattingen” werden gewaardeerd, en ook de inbreng van persoonlijke ervaringen. De vragen gingen vooral over de rol van familie, het probleem van de wachtlijsten, de kwalificatie van (wilsbekwaam) “verzet”, de term “ernstig nadeel”, en eventuele cijfers over slachtofferschap.

Aan mij werd gevraagd: hoe dwang te voorkomen is, en welke regeling er nodig zou zijn. Ik legde uit dat het vooral gaat om respectvolle bejegening, en illustreerde dat ik zelf totaal niet geholpen was door dwang, maar dat ik pas minder suicidaal werd toen ik beter werd bejegend. Ik had helaas geen tijd om het Eindhovens Model met Eigen Kracht-conferenties te benoemen, maar ik heb inmiddels een link verstuurd naar een Engelstalig artikel over dit alternatief om dwang te voorkomen (zie Experience based development of the Eindhoven Model, an alternative to forced psychiatric interventions (full article PDF)

Ook werd mij gevraagd of ik een rol voor mezelf zag bij een komende evaluatie van deze nieuwe wetgeving, waarop ik antwoordde dat ik uitga van goed landsbestuur, en dat ik dus verwacht dat deze wetten die in strijd zijn met de mensenrechten, er niet zullen komen, en dus ook geen evaluatie. En bovendien: Ik geef nu ook al duidelijk input, en bij BOPZ evaluatie ook al, maar blijkbaar wordt mijn visie niet gehoord, dus waarom zou ik dan nog aan zo’n evaluatie meedoen….


Daarna werd de bijeenkomst afgerond. Er werd toegezegd dat het verslag van deze bijeenkomst waarschijnlijk op donderdag 18 mei beschikbaar zou zijn via de website van de Eerste Kamer. (link volgt nog).

Over 4 weken, op 13 juni 2017, zal de Eerste Kamer haar vragen over de wetsvoorstellen voorleggen aan de Tweede Kamer. De Eerste Kamerleden zullen zich dus de komende weken gaan verdiepen in deze materie, en aan ons dus de taak om de beeldvorming te verbeteren.

De bijeenkomst was iets uitgelopen, en het was inmiddels ca 13.00. Na wat nagepraat te hebben met enkele deelnemers, begon ik aan mijn terugreis naar Eindhoven.

Mijn hoofd zat nog vol met de vele indrukken. Hoe kan het dat Jos Dute en Iederin met een dergelijk “ouderwets” standpunt kwamen? (En voor Iederin heb ik nog hoop op verdere ontwikkeling, maar voor die ander echt niet). En ik was dan wel een eenling met een andere visie in de bijeenkomst, maar ik geloof wel dat een aantal mensen het met me eens waren dat een cel geen zorg genoemd kan worden. Ik kreeg van verschillende mensen te horen dat mijn bijdrage indruk had gemaakt.  Maar ik kan niet inschatten waar het nu verder heen zal gaan.

Er was wel vanuit vele disciplines kritiek op de wetsvoorstellen, dus het lijkt mij dat er een reeele kans is dat de Eerste Kamer deze constructie van de wetsvoorstellen WVGGZ, WZD en WFZ niet gaat accepteren. En hopelijk voelen de landsbestuurders de behoefte om zich te verdiepen in dwangvrije zorg, en wetgeving die aansluit bij het VN-Verdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen.

Ik hoop het echt, vurig.


Verslag van protestactie tegen dwang in de zorg

Protest in Utrecht op 6 mei
Op zaterdagmiddag 6 mei 2017 hebben we in de binnenstad van Utrecht actie gevoerd tegen dwang in de psychiatrie. De kleurrijke stoet van bijna 100 mensen trok de aandacht met felgekleurde spandoeken en het roepen van protestleuzen zoals: “Verbied dwang in de zorg. Dwang geeft geen welzijn. Zorg is aandacht.” Ook werden er pamfletten uitgedeeld met uitleg waarom dwang niet bij zorg hoort, en uitleg over mensenrechten.

Tegen wetsvoorstel Verplichte GGZ
De actie in Utrecht was een protest tegen dwang in de zorg, en in het bijzonder ook tegen de wetsvoorstellen die dwang faciliteren. “De wetsvoorstellen verruimen de mogelijkheden voor dwang. Maar dwang helpt niet. Het maakt het juist erger. Dus verbied dwang, en regel goede zorg.” stelt de initiatiefneemster van de actie, ervaringsdeskundige Jolijn Santegoeds.

Tijdens de protest-actie werd ook stilgestaan bij het verzetsmonument bij de Dom voor een herdenking van de mensen die geleden hebben onder de psychiatrie, zowel toen als nu. Er werden bloemen gelegd, en Martijn Kole van Enik Recovery College hield een mooie toespraak “Vrijheid is ons grootste goed, en misschien dat in het verlengde van vrijheid onze stem gehoord wordt, en dat niemands stem verloren mag gaan”.

Boodschap aan Eerste Kamer
De kleurrijke stoet vervolgde haar ronde door de binnenstad van Utrecht, en eindigde weer bij de Mariaplaats, waar Eerste Kamerlid Marleen Barth (PvdA) ter plaatse was om de actieboodschap in ontvangst nemen. Initiatiefneemster Jolijn Santegoeds vatte de actieboodschap samen: “Wij weten uit ervaring dat dwang niet bijdraagt aan welzijn. En het VN-mensenrechtenverdrag voor de Rechten van Personen met Beperkingen maakt ook heel duidelijk dat een zorgbehoefte geen reden mag zijn voor vrijheidsbeperking, dus dat niemand zijn rechten hoeft te verliezen op het moment dat diegene zorg nodig heeft. Wij zien dat het wetsvoorstel Verplichte GGZ in strijd is met deze mensenrechten, en we vragen om dit wetsvoorstel te stoppen”

Marleen Barth zei: “Ik ken Jolijn al jaren, en vind het belangrijk dat dit geluid gehoord wordt. Ik ben speciaal gekomen om te luisteren. Een mening heb ik nog niet, maar ik ben de wetsvoorstellen aan het lezen. Er ligt een pak van een halve meter papier op mijn bureau. Er komt nu eerst een deskundigenbijeenkomst, waar Jolijn ook uitgenodigd is, en daarna zal de Eerste Kamer vragen stellen aan het kabinet”.

Geslaagde actie
Het was een geslaagde actie. We zijn opgekomen voor onze rechten, en hebben ons laten zien en horen.

De actie heeft geleid tot meer aandacht voor dit onderwerp.

TV-interview op 5 mei
Op 5 mei 2017, Bevrijdingsdag, was er op NPO2 bij Hallo Nederland (Omroep Max) al een item te zien over dwang in de GGZ, met een interview met ervaringsdeskundige Jolijn Santegoeds over de protest-actie in Utrecht. Ook  zorgspecialist Yolande Voskes bevestigt dat dwang uitgebannen kan worden door goede zorg te realiseren.

Zie: (het item begint na ca. 5 minuten)

Er is ook een video-impressie (vlog) van de demonstratie tegen dwang in de zorg van 6 mei gemaakt door Rogier Hop, zie

Foto’s van de actie zullen verzameld worden en oa gedeeld worden via

Foto’s (gemaakt door Grietje Keller):

meer foto’s (fotograaf: Wim Trinks):